“Şəhərsalma və Memarlıq İli”
Salam, Azərbaycan yurdunun əzmkar mirasçıları... Mən memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani. Daşla danışan, kərpiclə dua edən, təkcə onları inşa etməyib, eyni zamanda onlara ruh üfürən memar. Bilirəm, bu torpağın tarixi mirası sizin əllərinizdədir. Zənn etməyin ki, bu gün lal-dinməz susub, sadəcə, heykəl kimi dayanmışam. Mən hələ də heykəlimin sükutu içindən danışır, Naxçıvanın daş yaddaşından, zamanın üzərinə hopmuş ornamentlərin arasından sizlərə baxıram.
Bu il “Şəhərsalma və Memarlıq İli”dir... Demək ki, artıq 900 yaşlı memar bu gündə dinib danışmasa, əbədi olaraq susmalıdır. Bu il daşlar yenidən oxunmalı, hər bir kərpic izi isə bir daha xatırlanmalıdır. Axı Azərbaycan torpağı zamanın tozuna bürünmüş abidələri yenidən ayağa qaldırıb bizlərə bəxş edən bir diyardır. Ötən il baxışlarım Möminə xatun türbəsinin üzərinə daha diqqətlə əyildi. O türbə ki mən onu təkbaşına düşünmüş, təkbaşına ölçmüş, təkbaşına inşa etmişdim. O türbə ki qadının adını göylərə yazmaq üçün daşdan səma qurmuşdum. Bu gün dünyanın dörd bir yanından gələn alimlərin, memarların, bərpaçıların həmin layihənin ətrafına toplaşıb onu yaşatmağa çalışması mənim üçün bir memarın ala biləcəyi ən böyük ehtiramdır. Çünki memarlıq zamanla mübahisə deyil, zamanla barışıqdır.
Amma Yusif Küseyroğlu türbəsi… O, Naxçıvanın bir küçəsində tənhadır. Küçənin səs-küyü içində sükutunu qoruyur. Sanki özü-özünə pıçıldayır: “Məni görən varmı?” Halbuki o da bir dövrün möhürüdür, bir yaddaşın qapısıdır. Biz axı bu abidələri, ölülər üçün deyil, dirilərin xatırlaması üçün yaratdıq.
Naxçıvana baxanda təkcə Azərbaycan milli ornamentlərini görməyin. Burada daşlar çoxdilli danışır. Amma bütün bu müxtəliflik Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin süzgəcindən keçib, öz yerini tapıb. Bu torpaq yad təsirləri udub, onları öz ruhuna uyğunlaşdırmağı bacarıb. Elə buna görə də Naxçıvan memarlığı tək bir xalqın deyil, çox mədəniyyətin izlərini daşıyan vahid bir simadır.
Culfanın səssiz, amma vüqarlı Gülüstan türbəsi, Qarabağlar kəndində qadının şərəfinə ucaldılmış nadir memarlıq etirafı olan türbə Hülakü xanın yoldaşının adına hörmət, daşla yazılmış ehtiram. Qoşa minarələr sanki səmanı iki tərəfdən qucaqlayır. Nəhayət, Əlincə qala… Əmir Teymur kimi yenilməz bir sərkərdəni bitkin salan məğrur qala. Qala deyil, iradədir Əlincə. Naxçıvan memarlığının güzgüdəki əksidir, sınmayan, əyilməyən əksi...
İnsanlığın yenidən başlamasının əsas səbəbkarı olan Nuh Peyğəmbərin məzarı üzərində ucalan türbə və düşüncənin, sözün, inancın daşlaşmış forması, Hürufilik məktəbinin böyük ustadı Fəzlullah Nəiminin məzar üstü abidəsi... Bunların hamısı bir torpağın yaddaşıdır. Məndən soruşsalar, deyərdim ki, nəinki Naxçıvan diyarı, ümumilikdə, Vətənin hər qarış torpağındakı tikili Azərbaycan adlı xalça üzərindəki ən gözəl ilmələrdir. Qarabağda Arğalı türbəsi, Şuşa qalası… Vaxtilə güllələr arasında yatan sənətkar məzarları, viran qoyulmuş, sonra yenidən canlandırılan ev-muzeyləri… Qacara baş əyməyən qocaman şair Vaqifin, Xan qızı Natəvanın, Çəmənzəminlinin, Üzeyir bəyin uşaq vaxtından boy atdığı ata-baba evlərinin bu gün azad nəfəs alması, daşın da sevinə bildiyinin sübutudur.
Quruluşu və tikiliş üslubu pozulmadan yenidən qurulan muzeylər, bərpa olunan abidələrdən başqa mənim kimi qoca memarı nə sevindirə bilər ki? Mən hər tikilimin ilk və son kərpicinə əl atarkən Allahın adı ilə başlamış, Allahın adı ilə bitirmişəm. Azərbaycan memarlığı da elə həmin müqəddəs kərpiclər kimi biri-birinə bağlıdır. Qarabağlar türbəsindəki qoşa minarə sanki Qarabağ torpağındakı Aşağı və Yuxarı Gövhər Ağa məscidlərinə səslənir. Oradakı sərdabə Bərdə türbəsinin qardaşıdır.
Mən daşla danışmışam, amma sözüm bu gün də yaşayır. Çünki memarlıq bu millətin sükut içində danışan tarixidir. Mən isə bu tarixin ilk cümlələrindən biriyəm. Və indi sözümü sizə əmanət edib sizinlə sağollaşıram... Daşlara baxanda yalnız daş görməyin, orada insan nəfəsini, zaman izini, dua səsini oxuyun. Abidəni qorumaq keçmişi saxlamaq deyil, gələcəyi ucaltmaqdır. Əgər bir gün yolunuz bir türbənin kölgəsindən, bir qalanın sinəsindən keçərsə, bilin ki, mən və mənim kimi memarların nəfəsi yenə oradadır. Kərpiclərin arasından sizə baxarıq. Bir memar xalqının öz daş yaddaşını yaşatdıqca zaman da onun qarşısında, sözsüz ki, baş əyər. Mən yenidən susuram, amma unutmayın ki, daşlar hələ danışmağa davam edir...
Rafiq TƏHMƏZ
