Beynəlxalq münasibətlər sistemində qlobal çağırışlara əsaslanan regional əməkdaşlıqlar dövlətlərin siyasi və iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan, Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında formalaşan münasibətlər son illərdə yeni keyfiyyət mərhələsinə qədəm qoyub. Qarşılıqlı maraqlara söykənən bu əməkdaşlıq enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat-logistika, iqtisadi inteqrasiya və siyasi dialoq kimi müxtəlif sahələri əhatə edir. İl ərzində həm Azərbaycan Prezidentinin, həm də Aİ-yə üzv ölkələrin liderlərinin qarşılıqlı səfərləri zamanı ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlıqlara dair yeni istiqamətlər müəyyənləşdirilir. Martın 11-də Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın ölkəmizə səfəri isə hazırkı mürəkkəb siyasi, iqtisadi dönəmdə qarşılıqlı maraqdoğuran məsələlərin, qlobal çağırışların müzakirəsi baxımından yadda qaldı.
Azərbaycan-Avropa İttifaqı əlaqələrindən danışan zaman, ilk növbədə, enerji məsələsinə toxunmasaq olmaz. Bu da təbiidir. Çünki Avropa üçün enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi strateji prioritetlərdən biridir. Bu kontekstdə Azərbaycan etibarlı tərəfdaş kimi ön plana çıxır. Xüsusilə də hazırkı dönəmdə. Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın Prezident İlham Əliyevlə görüşlərin ardından mətbuata bəyanatında səsləndirdiyi “Enerji sahəsində hazırkı tərəfdaşlığımız heç zaman olmadığı kimi daha əhəmiyyətlidir” fikri həm səfərin ümumi mahiyyətini ortaya qoyur, həm də Yaxın Şərqdə baş verən müharibə fonunda Azərbaycanın Aİ üçün nə dərəcədə vacib tərəfdaş olduğunu göstərir.
Cənub Qaz Dəhlizi Avropa bazarına alternativ enerji mənbələrinin çatdırılmasını təmin edən mühüm geosiyasi və iqtisadi layihələrdən biri kimi Azərbaycan-Ai münasibətlərində xüsusi yer tutur. Bu konteksdə əməkdaşlıq həm Avropanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsinə, həm də Azərbaycanın qlobal enerji bazarında mövqeyinin güclənməsinə xidmət edir. Xatırlatmaq yerinə düşər ki, 2018-ci il mayın 29-da rəsmi açılışı olan CQD Azərbaycandan İtaliyayadək uzanan 3500 kilometrlik inteqrasiya edilmiş boru kəməri sistemini nəzərdə tutur və 7 ölkənin iştirakı ilə qurulub. Ötən dövrdə yeni interkonnektorlarla bu sistemə qoşulmaq təşəbbüsləri, eyni zamanda layihənin perspektivlərinə uyğun təbii qazın ixrac həcmi xeyli çoxalıb. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2021-ci ildə Azərbaycan Avropaya 8 milyard kubmetr qaz ixrac etmişdirsə, indi bu miqdar 13 milyard kubmetrə çatdırılıb. Ümumilikdə, 2021-ci ildən bəri Avropaya təbii qaz tədarükü 56 faizdən çox artıb, Trans-Adriatik Qaz Kəmərinin (TAP) ötürmə gücü isə 1,2 milyard kubmetr genişləndirilib.
Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında enerji sahəsində əsas sənəd hesab olunan, 2022-ci il iyulun 18-də imzalanmış “Avropa Komissiyası tərəfindən təmsil olunan Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan Respublikası arasında enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu”na əsasən Azərbaycan 2027-ci ilə qədər Avropaya qaz ixracını ən azı 20 milyard kubmetrə çatdırmağı planlaşdırır. Ölkəmiz son dövrlərdə Suriya, Almaniya və Avstriyaya qaz tədarükünə başlayaraq təchizat şəbəkəsini Cənub-Şərqi Avropadan Yaxın Şərqə və Mərkəzi Avropaya qədər genişləndirib. Hazırda respublikamız 16 ölkəyə təbii qaz nəql edir ki, həmin ölkələrdən 10-u Avropa İttifaqının üzvüdür. Təsadüfi deyil ki, Aİ Azərbaycanı etibarlı tərəfdaş və Pan-Avropa qaz təchizatçısı adlandırır. Prezident İlham Əliyev Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koşta ilə mətbuata bəyanatında da ölkəmizin enerji sahəsində qazandığı bütün bu uğurlara diqqəti çəkdi, Avropaya təbii qazın nəqlinin yaxın bir neçə ildə xeyli artacağını vurğuladı. Sitat: “Bizim üçün Avropa bazarı artım potensialına malik ümumi qaz ixracımızın yarısını təşkil edir. Elə bu ayın əvvəlində, biz Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurasının illik toplantısını keçirdik və bu tədbirə Azərbaycan və Avropa Komissiyası ev sahibliyi edir. Orada öz nitqimdə mən auditoriyanı məlumatlandırdım ki, biz bu il qaz hasilatını artırmağı planlaşdırırıq. Biz qazı yeni yataqda hasil etməyə başlayacağıq. Bu gündən etibarən növbəti iki və ya üç il ərzində, – əgər hər şey cədvələ uyğun gedərsə, – bizim bugünkü həcmlə müqayisədə minimum 10 milyard kubmetr əlavə qazımız olacaq”.
Azərbaycan son illərdə Avropaya yalnız təbii qaz ixrac edən ölkə kimi deyil, həm də bərpa olunan enerji sahəsində investor və tərəfdaş kimi çıxış etməyə başlayıb. Xüsusilə külək və günəş enerjisi layihələri bu əməkdaşlığın yeni mərhələsini formalaşdırır. 2022-ci il dekabrın 17-də Buxarestdə imzalanan “Azərbaycan, Gürcüstan, Macarıstan və Rumıniya arasında “yaşıl enerji”nin inkişafı və ötürülməsi sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında Saziş” bu istiqamətdə mühüm təşəbbüslərdən biridir. Layihəyə əsasən Azərbaycanda istehsal olunan külək və günəş enerjisi Gürcüstan üzərindən Qara dənizin dibi ilə çəkiləcək elektrik kabeli vasitəsilə Avropaya ötürüləcək. Bu layihə Avropanın enerji bazarında Azərbaycanın rolunu daha da artıracaq. Azərbaycan, həmçinin qoca qitəyə yönəlik enerji strategiyasına dair daxildə də böyük layihələr həyata keçirir. Qarabağ, Şərqi Zəngəzur və Naxçıvan “yaşıl enerji zonası” kimi inkişaf etdirilir. Eyni zamanda Xəzər dənizi böyük külək enerjisi potensialına malikdir ki, bu potensial gələcəkdə Avropaya ixrac ediləcək elektrik enerjisinin əsas mənbələrindən biri hesab olunur. Bütün bu məsələlər Prezident İlham Əliyevin Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koşta ilə Bakıda keçirilən görüşlərində əsas müzakirə predmetlərindən oldu, bərpa olunan enerji mənbələri sahəsində enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi potensialı, həmçinin Qara dəniz sualtı kabeli layihəsi kimi qarşılıqlı elektrik enerjisi bağlantısı təşəbbüsləri qeyd edildi. Dövlətimizin başçısı mətbuata bəyanatında beş və ya altı il ərzində ixraca hazır olan 6-8 giqavatlıq bərpa olunan enerjiyə malik olmağın planda yer aldığını vurğuladı: “Enerji sahəsində əməkdaşlığımızın digər istiqaməti bərpa olunan enerji ilə bağlıdır ki, onun da böyük potensialı var. Biz külək, günəş və su elektrik enerjisinə böyük sərmayələr yatırırıq. Planımız beş və ya altı il ərzində ixraca hazır olan 6-8 giqavatlıq bərpa olunan enerjiyə malik olmaqdır. Bir sözlə, hazırda biz Avropa tərəfdaşları ilə ötürülmə xətləri, dəniz dibi kabelləri, enerji infrastrukturunun digər fərqli hissələri üzərində çalışırıq”.
Azərbaycanın geostrateji mövqeyi onu Avropa ilə Asiya arasında mühüm tranzit qovşaqlarından birinə çevirir. Bu baxımdan, Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) layihəsinin əhəmiyyəti əvəzolunmazdır. Avropa İttifaqı üçün bu marşrut həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan önəmli yer tutur. Çünki Orta Dəhliz Avropa ilə Asiya arasında ticarətin daha sürətli və təhlükəsiz şəkildə həyata keçirilməsinə imkan yaradır. Azərbaycan isə bu prosesdə logistika mərkəzi kimi çıxış etməklə mühüm siyasi, iqtisadi dividendlər qazanır. Gələcəkdə açılacaq Zəngəzur dəhlizi ölkəmizin bu istiqamətdəki mövqeyini daha da gücləndirməklə ticarət əlaqələrində yeni mərhələnin əsasını qoyacaq. Martın 11-də Bakıda səfərdə olan Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koşta da Prezident İlham Əliyev ilə mətbuata bəyanatında Bakı-Naxçıvan dəmir yolu layihəsinin tamamlanmasını Orta Dəhlizin inkişafında əhəmiyyətli amil kimi qiymətləndirərək bu layihənin Avropa və Asiya arasında dayanıqlı marşrut yaradacağını vurğuladı.
Ümumilikdə, Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın ölkəmizə səfəri çərçivəsində keçirilən görüşlər bir daha göstərir ki, Azərbaycan-Avropa İttifaqı münasibətləri təkcə iqtisadi əməkdaşlıqla məhdudlaşmır, həm də regional sabitlik və beynəlxalq tərəfdaşlıq baxımından strateji xarakter daşıyır. Azərbaycanın enerji resursları, geostrateji mövqeyi və çoxtərəfli diplomatiyası Avropa ilə əlaqələrin davamlı inkişafını şərtləndirən əsas faktorlardır. Bu faktorlar hər iki tərəfin ortaq maraqlarını əks etdirir, bütün Qara dəniz, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionlarında sülhün, sabitliyin, daşımaların və davamlı inkişafın təşviqinə töhfə verir. Gələcəkdə qlobal çağırışlara uyğun əlaqələrin daha da genişlənəcəyi və tərəflər arasında strateji tərəfdaşlığın yeni mərhələyə qədəm qoyacağına əminlik böyükdür.
Nail ƏSGƏROV
