1990-cı ilin soyuq yanvar günləri idi, gecədən yağan qar bəndi-bərəni bağlamış, cığırları, yolu-izi kəsmişdi. Bu il gəlişi ilə soyuğu, şaxtanı da gətirmişdi sanki. Ötən ilin son günlərindən başlayaraq qonşu Ermənistan ilə sərhəddə, kəndin lap yuxarı hissəsində şərabçılıq zavodu tərəfdə ara-sıra silah səsləri eşidilirdi. Erməni quldur dəstələri öz içlərində saxladıqları kini və küdurəti mərmiyə çevirib kənd sakinlərini hədəf seçirdilər. Sədərək kəndində isə heç kim qorxu keçirmirdi, insanlar atılan bir-iki güllədən qorxub geri çəkilmək fikrində deyildi. Həmin soyuq günlərin birində öz isti ocağında yatan sədərəklilər kəndi bir anda alovları ilə işıqlandıran mərmilərin səsinə oyanıb Sədərəyi alovlar içində gördülər. Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə bu xalqın tarixinə qanla yazıldı. Əliyalın düşmən qarşısına çıxan kənd sakinlərinin önündə polislər və əlində ov tüfəngi olan könüllülər dayanmışdı. Həmin gecə sinəsini düşmən gülləsinə sipər edən polis kapitanı Məhərrəm Seyidov, könüllü döyüşçü Abbasəli Nəzərəliyev Naxçıvanın azadlıq və ərazi bütövlüyü uğrunda canını qurban edən ilk şəhidləri oldular. Həmin gecədən bu kiçik kənd qədim Naxçıvanın qeyrət qalasına çevrildi. Hər daşı Vətən sevgisindən, torpağı şəhid qanından yoğrulub ucaldılan qala. Məhz bax elə buna görə Vətənimizin, doğma yurdumuzun hər qarış torpağı bizim üçün əzizdir, Sədərəkdə olarkən isə bu duyğular daha da qüvvətlənir.
Rayonun Heydərabad qəsəbəsində, Sədərək və Qaraağac kəndlərində olarkən işğalçı ölkə ilə sərhəddən cəmi bir neçə yüz metrlik məsafədəki abadlığı görərkən Vətənimizin məhz bu gözəl torpaqlardan başladığını düşünmək qürurvericidir. Ulu Öndərin “Qeyrət qalası” adlandırdığı Sədərəyi, bu qədim Oğuz yurdunu seyr etdikcə gördüyümüz gözəl mənzərə qəlbimizə sevinc gətirir. Vaxtilə düşmənə sinə gərən, düşmənlərimizin arzularını puç edən oğulların mətinliyi hesabına Sədərək bu gün başını dik tutur. Həmin döyüşlərdə sinəsini düşmən gülləsinə sipər edən oğulların mətinliyi Sədərəyi dövrəyə alan dağların vüqarı, elimizin qüruru oldu.
“Rayon həmin illərdə, ümumilikdə, 52 şəhid verib. Onların 36-sı Sədərək kəndində dünyaya gəlib. Torpağın bir qarışı qızıldan qiymətli olduğu üçün şəhid ailələrinin sonsuz kədərinin içərisində daim bir qürur hissi də var. Qürurumuz kədərimizdən böyükdür”, – deyir rayon sakini Yadullah Ələkbərov. Onunla söhbətimizdə həmin günlərə qayıdır. O deyir: “Həmin gecə başlayan qanlı döyüşlərdə kənd düşmənin ağır silahlardan atdığı mərmilərlə xarabaya dönmüşdü. Sakinlər həm azğınlaşmış düşmənlə, həm də aclıqla, qışın sərt üzü ilə mübarizə aparsa da, sınmadı, əyilmədi. Çətin idi, amma mübarizədən dönmürdük. Bir posta elə olurdu ki, onlarla igid can atırdı. Sədərək döyüşlərində göstərilən qəhrəmanlıq haqqında nə qədər danışsam, azdır. Bircə onu bilirəm ki, bizim üçün Vətəndən, torpaqdan əziz heç nə yox idi, indi də elədir. Döyüşə gedən oğullar öz ailələrini belə kənddən çıxarmır, “Biz döyüşüb, sizi qoruyacağıq”, – deyirdilər. Analarımız, qadınlarımız evlərdə qalıb bizə – səngərə isti çörək, yemək bişirib göndərirdilər. Bəzən isə elə olurdu ki, günlərlə ac qalırdıq, yenə də döyüşürdük. Həmin il qış da sanki öz “cəsarətini” göstərirdi. Elə soyuq, şaxtalı havalarda isti geyim, yanacaq olmadan döyüşür, düşmənə layiqli cavab verirdik”.
Yadulla Ələkbərov onu da deyir ki, Sədərək döyüşlərində bacısının həyat yoldaşını və əmisi nəvələri – kiçikyaşlı Elvini və Maliki itiriblər. Bütün bunlar onların döyüş əzmini qırmayıb, şəhidlərimizin olması onların qisas hissini daha da alovlandırıb: “Bu xalq, bu millət heç bir zaman düşmənə baş əyməyib, əyməyəcək də. Bunu Vətən müharibəsində sübut etdik. Babalarımızdan bizə yadigar qalan və oğullarımıza ərməğan etdiyimiz hünər və cəsarəti onlar da Vətən müharibəsində dünyaya nümayiş etdirdilər. 30 ildir, düşmən caynağında qalan torpaqlarımızı düşməndən azad etdilər. Vətən müharibəsinə qardaşım və əmioğlum birlikdə yollanmışdı. Əmioğlum Niyaməddin Ələkbərov şəhidlik zirvəsinə yüksəldi, qardaşım Şuşaya kimi döyüş yolu keçdi, qalib ordunun qalib fərdi kimi bu gün xidmətini Şuşada davam etdirir”.
Rayon sakini Samil Kazımov da həmin günlərin canlı şahidi, həm də iştirakçısıdır. O, Ucubizdə, Mil təpəsində, Qaraağacda döyüşüb: “Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə başlayan döyüşlərdə silahımız, isti geyimimiz olmasa da, qəlbimizi isidən Vətən sevgimiz var idi. Səngərdə “Haralısan?”, sualı yox idi, təkcə Vətən var idi. Hamımız yaxşı dərk edirdik ki, qeyrət qalamız Sədərəkdi, onu itirsək, bütün Naxçıvanı təhlükəyə atarıq. Hamı bir olub, əlbir olub, bir hədəfə, düşmənə qarşı döyüşürdü. Elə gecə olurdu ki, səhərə qədər nəfəs belə almadan döyüşürdük. Sərt hava şəraiti, silah azlığı bizi sındırmırdı. Onlar səhərə kimi dinc Sədərəyi güclü atəşə tuturdular. 12 min əhalinin yaşadığı kəndin hər səhəri döyüşlə açılırdı. İgid döyüşçülərimiz mərdlik göstərərək düşmənin iradəsini qırmağa nail oldular. Bir-birindən qeyrətli oğullar canlarını Vətən yolunda qurban verirdi. Cəbhədə olan hər kəs əli silah tutanların necə qəhrəmancasına vuruşduqlarının şahidi olurdular. Toplardan və zirehli texnikalardan atılan mərmilərlə kəndin yolu-izi də tamam dağıdılmışdı. 1990-cı illərdə ermənilər bu torpağın nə qədər əziz və müqəddəs olduğunu çox gözəl anladılar. Təkcə 1990-cı ilin mart ayında ermənilər Sədərəyə 300-ə yaxın top mərmisi atdı, 500-ə yaxın evi, məktəb binasını, sosial obyektləri dağıtdı. Döyüşlərdə onlarla igid canından keçdi. Bütün bunlara baxmayaraq, mübarizə əzmimiz itmədi, düşmənə aman vermədik. Bu gün Azərbaycanımızın azad səmasında – Sədərəkdə hakim yüksəkliklərdə bayrağımız dalğalandıqca onların da ruhu şad olur”.
“Həmin günlərdə bir anda hücuma məruz qalan muxtar respublika ərazisində nizamlı ordu yox idi və bu da özü ilə bərabər bir çox çətinlikləri də gətirirdi. Silah-sursatın, geyim və yemək təminatının olmaması könüllü döyüşçülərin inamını sındıra bilmirdi. Çünki ürəklərində torpaq, Vətən sevgisi, arxalarında isə el vardı. Kimin gücü nəyə çatırdı onu Vətən üçün döyüşən oğullara göndərirdi”, – deyir Sədərək kənd sakini, 75 yaşlı Xasa Hüseynova. Soyuq, şaxtalı qış gecələrində çıraq işığında yun corab, papaq toxuyub, zirzəmidə sac qurub zorla tapdıqları undan çörək bişirib səngərə yollayırdılar: “Elə vaxt olurdu ki, güllə yağışı imkan vermirdi ki, bir tikə çörək çata o döyüşən oğullara. Günlərlə ac-susuz, qarın altında sinəsini düşmən gülləsinə sipər edirdi səngərdə dayanan igidlər. Bütün el bir olmuşdu həmin çətin günlərdə. Naxçıvanın hər yerindən yemək, geyim-keçim göndərirdi camaat Sədərəyə. İnsanlar əllərindən gələni edirdilər ki, torpağımız əldən getməsin. Düz deyib atalarımız: “El bir olsa, dağ oynadar yerindən”. El bir oldu Vətənin qapısı yarılmadı. Yüzlərlə mərmi düşdü bu kəndə, yol-iz dağıldı, evimiz xarabaya döndü, məktəb, xəstəxana kül oldu, amma heç kimin iradəsi sınmadı. Biz bir olub qalib gəldik. Həmin gündən düşmən silahları heç susmadı, ta ki Ulu Öndər Heydər Əliyev Naxçıvana gələnə kimi. Onun gəlişi bizə ümid, düşmənə qorxu verdi. Və silahlar susdu. Sədərəklilər sinəsini düşmən gülləsinə sipər edən oğullarını da bizə işıqlı gələcək verən Heydər oğlunu da daim qəlbində yaşadır, onlara minnət duyur”.
Bəli, bütün bu hadisələr burada bu kiçik kənddə baş verdi. Çox da uzaq olmayan keçmişimizdə. Sakinlər güllə yağışı altında qalsa da, evini tərk etmədi; düşmən önündə dayandı, yurdlarını qorudular. Düşmənin atdığı “qradlar”, “alazanlar” torpağımıza yağış kimi yağsa da, doğma yurdunu, ev-eşiyini heç kim tərk etmədi. Milin bəyaza bürünmüş zirvəsi igid oğulların Vətən üçün axan qanı ilə al-qırmızı rəngə boyandı, körpə fidanlarımızın qaməti düşmən mərmisi ilə sındı, oğlu səngərdə olan, kəndi tərk etmək istəməyən ana xain gülləyə tuş gələndə oğlu səngərdə “Şəhadət ölüm deyil, əbədi yaşamaqdır”, – dedi və Vətənə can qurban etdi. Biz bunları kitablardan oxumadıq, filmlərdə görmədik bütün bunları yaşayıb şahidlik etdik. Bu gün Sədərək kimiləri üçün, sadəcə, bir yaşayış məntəqəsi olsa da, biz naxçıvanlılar üçün döyüşən kənd, qəhrəman eldir. Bir məğrurluq abidəsidir, Naxçıvanın keçilməz səddi, alınmaz qeyrət qalasıdır.
Ramiyə ƏKBƏROVA
