Dünyanın super güc sahibi ölkəsinin prezidenti Donald Trampın dilində “Naxçıvan” sözünün səslənməsi, Azərbaycan Prezidentinin diplomatik arenada qazandığı siyasi qələbənin parlaq təntənəsidir. Bəli, belə bir ifadə siyasi rəmzi baxımdan çox güclü mənaya malikdir. Bir ölkənin bir bölgəsinin adı xüsusilə də Naxçıvan kimi strateji, tarixi və milli əhəmiyyət daşıyan bir bölgənin adı dünyanın super güc sahibinin – ABŞ Prezidentinin dilindən səslənməsi, beynəlxalq səviyyədə tanınma və diqqət deməkdir. Bu nəticə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti ilə baş tutan görüşdə diplomatik təşəbbüslərin nəticəsində baş veribsə, bu həm diplomatik nüfuzun, həm də siyasi iradəyə nail olmağın bir göstəricisidir. Görüş zamanı “Naxçıvan” kəlməsinin istifadə olunması, əsasən, iki istiqamətdə fikir formalaşdırır:
Birincisi, beynəlxalq auditoriya üçün Naxçıvanın siyasi, iqtisadi və strateji əhəmiyyətini gündəmə gətirir. İkincisi, daxili auditoriya üçün Azərbaycan rəhbərliyinin diplomatik uğurunu və milli maraqların müdafiəsini nümayiş etdirir.

907-ci düzəliş (Section 907) nədir?

1992-ci ildə ABŞ Konqresi tərəfindən qəbul edilən bu düzəliş ABŞ hökumətinin Azərbaycan hökumətinə birbaşa yardım göstərməsini məhdudlaşdırırdı. Düzəlişin məqsədi Azərbaycan və Ermənistan arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı Azərbaycan tərəfinin münaqişəni həll etməkdə konstruktiv olmadığını hesab etməsi idi. Xüsusilə düzəliş Ermənistanın Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonları işğal etməsi səbəbilə Azərbaycana yardımın məhdudlaşdırılması üçün tətbiq olunmuşdu.
Düzəlişin nəticələri və təsirləri:
ABŞ-nin Azərbaycana birbaşa maliyyə yardımı və ya digər dəstək formaları məhdudlaşdırıldı.
Bu, Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyətdə mövqeyinə təsir göstərdi və münaqişənin həllində çətinliklər yaratdı.
2000-ci illərin ortalarından başlayaraq ABŞ administrasiyaları bu düzəlişin tətbiqində müəyyən yumşalmalar etdi.
2015-ci ildə Prezident Obamanın administrasiyası 907-ci düzəlişin müəyyən şərtlərlə aradan qaldırılması üçün icazə verdi. Belə ki, Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsində sülh prosesinə konstruktiv yanaşarsa, ABŞ ona yardım edə bilər. Bu, Vaşinqtonla Bakı arasında əlaqələrin inkişafına imkan yaratdı.
907-ci düzəliş ABŞ-Azərbaycan münasibətlərində mühüm siyasi-hüquqi məqam olmuşdur. Onun mövcudluğu Azərbaycanın münaqişə dövründə beynəlxalq dəstək almaqda çətinliklər yaratdı. Daha sonra ölkə prezidentinin siyasi  iradəsi və milli maraqlara söykənən maraqları  Vaşinqton-Bakı əlaqələrinin yeni müstəviyə çıxmasına şərait yaratdı.
Vaşinqton-Azərbaycan əlaqələri tamamilə yeni bir müstəviyə qədəm qoyaraq qarşılıqlı etimad, strateji əməkdaşlıq və ortaq maraqlar əsasında inkişaf etməkdədir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev ilə ABŞ-nin Prezidenti Donald Trampın ilk prezidentlik dövründə bir sıra beynəlxalq tədbirlər çərçivəsində dolayısı ilə təmaslar və yazılı müraciətlərlə müşayiət olunub. Xüsusilə 2017-2020-ci illərdə, Tramp administrasiyası dövründə Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində hiss olunan müsbət dnamika 2025-ci ilin 8 avqust  tarixində zirvə mərhələsinə çatdı.

Əməkdaşlıq çərçivəsinin ən uğurlu layihəsi - Zəngəzur dəhlizi

Zəngəzur dəhlizinin tarixi zərurəti mövzusu həm tarixi, həm geosiyasi, həm də iqtisadi müstəvidə izah oluna bilər. Bu region Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə quru əlaqəsini təmin edə biləcək əsas dəhlizdən biridir. Zəngəzur bölgəsi Azərbaycanın tarixi ərazisi olmaqla yanaşı, Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Azərbaycan Respublikasının əsas hissəsini birləşdirə biləcək yeganə quru keçid yoludur. Sovet dövründə Zəngəzur Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edildikdən sonra Naxçıvan ilə Azərbaycan arasında quru əlaqə kəsildi və bu əlaqənin bərpası uzun illər mümkün olmadı. 
Naxçıvan Azərbaycanın qərb sərhədlərində yerləşən muxtar ərazisi olaraq yalnız Türkiyə və İranla sərhədlərə malikdir. Zəngəzur koridorunun açılması isə Azərbaycanı Türkiyə ilə birbaşa quru əlaqə ilə birləşdirmək baxımından strateji önəm daşıyır. 2020-ci ilin noyabrında imzalanmış üçtərəfli bəyanatda Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat və kommunikasiya əlaqələrinin bərpası barədə razılıq əldə olunması bu əlaqənin önəmini bir daha vurğuladı.

Tarixi kontekst

Zəngəzur bölgəsi əsrlərboyu Azərbaycan torpaqlarının tərkib hissəsi olub, Şərqi Zəngəzur və Qərbi Zəngəzur vahid coğrafi-sosial məkanda formalaşıb. 1920-ci illərdə sovet rəhbərliyinin qərarı ilə Zəngəzurun bir hissəsinin Ermənistana verilməsi nəticəsində Naxçıvanla Azərbaycanın əsas ərazisi arasında quru əlaqə kəsilib. Bu, təkcə Azərbaycan üçün deyil, həm də region xalqları üçün təbii kommunikasiya xəttinin qırılması demək idi.

Geosiyasi zərurət

Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirərək, Türk dünyasını birbaşa quru yolla birləşdirəcək. Bu dəhliz həm də Orta Dəhliz (Çin-Mərkəzi Asiya-Qafqaz-Avropa) layihəsinin mühüm hissəsidir və Avrasiyanın logistika xəritəsini dəyişdirə bilər. Regionda sülh və əməkdaşlığın möhkəmlənməsi üçün vacib addım olacaq.

İqtisadi əhəmiyyət

Azərbaycan, Türkiyə, Rusiya, İran, Mərkəzi Asiya ölkələri və Avropa arasında yükdaşımaların sürətlənməsini təmin edəcək. Turizm, ticarət, enerji və infrastruktur layihələrinin canlanmasına şərait yaradacaq. Yerli əhalinin iqtisadi fəallığı artacaq, bölgədə yeni iş yerləri açılacaq.

Hüquqi əsas

2020-ci il 10 noyabr bəyanatının 9-cu bəndində regionda bütün nəqliyyat əlaqələrinin bərpası və Zəngəzur istiqamətində maneəsiz hərəkətin təmin edilməsi öhdəliyi təsbit olunub. Beləliklə, Zəngəzur və Naxçıvan arasında əlaqələrin bərpası yalnız geosiyasi deyil, həm də iqtisadi baxımdan böyük əhəmiyyətə malik olacaq. Bu əlaqə ticarətin, nəqliyyatın və insanların hərəkətinin asanlaşdırılmasına şərait yaradacaq, bölgədə sosial-iqtisadi inkişafı sürətləndirəcək.
Zəngəzur və Naxçıvanın bir-biri ilə əlaqəsi Azərbaycanın suverenliyi, ərazi bütövlüyü və regional inkişafı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu əlaqənin bərpası Azərbaycan üçün yeni geosiyasi imkanlar açır, Türkiyə və Azərbaycan arasında birbaşa quru yolunun təmin olunmasına xidmət edir və regionda sülh və əməkdaşlıq üçün təməl yaradır.

Zəngəzur dəhlizi: “TRUMP Route for International Peace and Prosperity”

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və ABŞ Prezidenti Donald Tramp bu görüşdə “Azərbaycan Respublikası ilə Emənistan Respublikası arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında Saziş” layihəsini ilkin razılaşdırılmış mətnə çevirmək üçün imzaladılar. Mətn hələ tam imzalanma mərhələsindədir və ratifikasiyaya qədər davamlı addımlar atılması vurğulanıb. Sülh prosesinin çərçivəsində Azərbaycan və Naxçıvan arasında yeni nəqliyyat əlaqəsi yaradılaraq TRIPP adlanan Zəngəzur dəhlizi (Trump Route for International Peace and Prosperity) qurulur. Bu dəhliz Ermənistan ərazisində olacaq, lakin ABŞ-yə onun inkişafı üzrə xüsusi hüquqlar (ən azı 99 il müddətinə) verilir. Yol, nəqliyyat, enerji və rabitə infrastrukturlarını əhatə edəcək. 

Prezidentin diplomatik uğuru: “Nəyi, necə, nə vaxt etmək lazımdır, bunu mən bilirəm”

Azərbaycan Prezidentinin diplomatik uğurları ölkənin beynəlxalq nüfuzunun artmasına, ərazi bütövlüyünün bərpasına, regional və qlobal əməkdaşlığın genişlənməsinə mühüm töhfələr vermişdir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin olunmasına, beynəlxalq arenada nüfuzunun artmasına, regional sabitliyin və əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə, iqtisadi təhlükəsizlik və enerji diplomatiyasının gücləndirilməsinə xidmət etmişdir. 
Ali Baş Komandanın başçılığı ilə 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra (2020), Azərbaycan beynəlxalq hüquqa əsaslanaraq ərazi bütövlüyünü bərpa olundu. Bu prosesdə Prezident İlham Əliyevin diplomatik fəaliyyəti – Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı və BMT kimi qurumlarla apardığı danışıqlar mühüm rol oynadı. 2023 və 2024-cü illərdə Ermənistanla sülh danışıqlarında Azərbaycan tərəfinin prinsipial mövqeyi qəbul olundu. Prezident İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanan Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında rəsmi müttəfiqlik münasibətlərini təsbit etdi.Bu sənəd regional təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və müdafiə sahəsində strateji əməkdaşlığı dərinləşdirdi. Çoxsaylı uğur və səylərə yekun olaraq:
Vaşinqtonda keçirilən görüşdə İlham Əliyevin diplomatik səyi nəticəsində ABŞ-nin iştirakı ilə Ermənistanla sülh razılaşmasının layihəsi qəbul olundu, Zəngəzur koridorunun açılması razılaşdırıldı, ABŞ tərəfindən Azərbaycanla müdafiə və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi elan edildi. Beləliklə, yeni  dünya düzənində Azərbaycan beynəlxalq arenadakı yeri, məqsədi, milli maraqlarının hər şeydən üstün, qonşuluq prinsiplərinin toxunulmaz olduğu və   xalq-hakimiyyət birliyi bütün dünyanın diqqətinə çatdırıldı.     

Elmar RZAYEV 
Naxçıvan Muxtar Respublikasi Ali Məclisinin deputatı,
 tibb üzrə fəlsəfə doktoru