Aqrar-sənaye potensialından müasir logistika qovşağına

Təxminən, bir əsr əvvəl Qərbi Zəngəzurun Azərbaycandan ayrılması və Naxçıvanın ölkəmizin əsas hissəsindən ayrı düşməsi nəticəsində yaranan geosiyasi vəziyyət muxtar respublikanın nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinə ciddi təsir göstərdi. Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Naxçıvanın blokada şəraitində qalması regionun iqtisadi inkişafı qarşısında da mühüm çətinliklər yaratdı. Əgər ötən əsrin sonlarında Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və işğalçılıq siyasəti nəticəsində yaranan münaqişələr baş verməsəydi, Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı bu gün regionun iqtisadi inteqrasiyası üçün daha əlverişli zəmin yarada bilərdi. Altı il əvvəl, 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycanın qazandığı tarixi Zəfər isə bölgədə yeni reallıqlar formalaşdıraraq Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsini yenidən beynəlxalq gündəmə gətirdi. Hazırda Çindən Qərbi Avropaya uzanan Orta Dəhlizin mühüm istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilən Zəngəzur dəhlizi və onun Naxçıvandan keçən davamı regional nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, yeni bazarlara çıxış və iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi baxımından böyük perspektivlər vəd edir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafi mövqeyi və üç ölkə ilə həmsərhəd olması onun tranzit və logistika imkanlarını şərtləndirən mühüm amillərdəndir. Ordubaddan Şərura, oradan da Sədərəyə qədər uzanan ərazidə təbii ehtiyatlar, müxtəlif relyef xüsusiyyətləri, mövcud infrastruktur və insan resursları hər bir rayonun özünəməxsus inkişaf potensialını formalaşdırır. Bu baxımdan, muxtar respublikanın mərkəzi hissəsində yerləşən Babək rayonu əlverişli coğrafi mövqeyi, nəqliyyat əlaqələri, iqtisadi imkanları və təbii resursları ilə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Təxminən, 828 kvadratkilometr ərazini əhatə edən rayonun əhalisi 79 min nəfərə yaxındır. İnzibati ərazi vahidinə Babək şəhəri, Nehrəm və Cəhri qəsəbələri, eləcə də 33 kənd daxildir. Rayon şimaldan Şahbuz rayonu və Ermənistanla, şərqdən Culfa rayonu ilə, cənubdan İran İslam Respublikası ilə, qərbdən isə Naxçıvan şəhəri və Kəngərli rayonu ilə həmsərhəddir. Nehrəm və Cəhri qəsəbələri əhalisinin sayına görə muxtar respublikanın iri yaşayış məntəqələri sırasındadır. Xüsusilə Nehrəm qəsəbəsinin əhalisinin çoxluğu onun iqtisadi və sosial baxımdan əhəmiyyətini artırır. Bu xüsusiyyətlər Babək rayonunu Naxçıvanın iqtisadi, nəqliyyat və xidmət sistemində mühüm həlqələrdən birinə çevirir.

Rayonun dağlıq, dağətəyi və düzənlik relyefi kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin inkişafı ilə yanaşı, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin təşkili üçün də imkanlar yaradır. Dağlıq və dağətəyi ərazilərin təbii gözəllikləri isə turizmin inkişafı baxımından əlavə üstünlükdür. Babəkin təbii resursları arasında su ehtiyatları xüsusi yer tutur. Heydər Əliyev su anbarı ilə yanaşı, Uzunoba, Nehrəm, Sirab, Cəhri və Qahab su anbarları kənd təsərrüfatının su təminatında mühüm rol oynayır. Bu su mənbələrinin səmərəli istifadəsi əkin sahələrinin məhsuldarlığının yüksəldilməsi və aqrar istehsalın genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Babək rayonunun strateji nəqliyyat xətlərinə yaxınlığı onun gələcək logistika potensialını müəyyən edən əsas amillərdəndir. Naxçıvan-Sədərək, Naxçıvan-Ordubad və Naxçıvan-Şahbuz istiqamətlərindəki magistral yollar rayonun ərazisindən keçərək yaşayış məntəqələri arasında əlaqəni təmin edir və gələcək tranzit imkanları üçün zəmin yaradır. Regional kommunikasiyaların genişləndirilməsi ilə Naxçıvan-Ordubad-Zəngilan, eləcə də Naxçıvan-Şahbuz-Biçənək aşırımı-Laçın istiqamətləri üzrə nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında rayonun mövqeyi daha da əhəmiyyətli ola bilər. Bununla belə, bu marşrutların gələcək fəaliyyəti müvafiq infrastrukturun vəziyyətindən, layihələrin icrasından və nəqliyyat əlaqələrinin faktiki təşkilindən asılı olacaq.

Rayondaxili avtomobil yolları da kənd və qəsəbələrin əsas nəqliyyat şəbəkəsinə çıxışını təmin edir. Şəkərabad-Yarımca-Sirab, Yarımca-Qahab-Nəhəcir-Göynük, Qoşadizə-Babək-Nehrəm və digər istiqamətlər üzrə yollar kənd təsərrüfatı məhsullarının daşınması, əhalinin hərəkəti və yerli iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Rayon ərazisindən keçən dəmir yolu xətti və Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanına yaxınlıq da gələcəkdə yükdaşımaların təşkili, istehsal müəssisələrinin bazarlara çıxışı və logistika xidmətlərinin inkişafı üçün əlavə imkanlar yarada bilər.

Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə genişlənə biləcək iqtisadi əlaqələr Babək rayonunda mövcud sənaye və kənd təsərrüfatı potensialından daha səmərəli istifadə üçün yeni imkanlar formalaşdıra bilər. Rayonun düzənlik və dağətəyi əraziləri bitkiçilik və heyvandarlığın inkişafı üçün əlverişlidir. Rəsmi iqtisadi göstəricilərə əsasən 2025-ci ildə rayonda istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının ümumi dəyəri 65 milyon 292,6 min manat təşkil edib. Bu göstərici aqrar sahənin rayon iqtisadiyyatında mühüm yer tutduğunu göstərir. Gələcəkdə nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi kənd təsərrüfatı məhsullarının daha geniş bazarlara çıxarılmasına, saxlanma və emal imkanlarının artırılmasına, eləcə də fermerlərin satış imkanlarının yaxşılaşdırılmasına şərait yarada bilər.

Babək rayonunun sənaye potensialı da bu inkişaf perspektivlərinin mühüm tərkib hissəsidir. Rayonda beton, asfalt və kərpic istehsalı ilə məşğul olan müəssisələr fəaliyyət göstərir. Dünya bazarında da tanınan “Sirab” mineral sularının istehsalı isə rayonun sənaye və brend potensialını nümayiş etdirir. Nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı bu məhsulların daşınmasını asanlaşdırmaqla yanaşı, istehsal həcminin artırılması və yeni satış bazarlarının əldə edilməsi üçün də əlverişli şərait yarada bilər. Bunun üçün istehsal müəssisələrinin texnoloji imkanlarının genişləndirilməsi, məhsulların qablaşdırılması və saxlanması sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, eləcə də müasir logistika xidmətlərinin qurulması vacibdir.

Nəqliyyat və istehsal imkanlarının uzlaşdırılması Babək rayonunun gələcəkdə regional logistika qovşağına çevrilməsi ilə yanaşı, turizmin inkişafına da təkan verə bilər. Rayonun coğrafi mövqeyi Naxçıvan şəhərindən başlayaraq Əshabi-kəhf ziyarətgahına, Əlincə qalasına və Ordubad istiqamətinə uzanan turizm marşrutları ilə əlaqələrin qurulması baxımından əhəmiyyətlidir. Nehrəm qəsəbəsinin tarixi-mədəni irsi, rayonun digər yaşayış məntəqələrindəki abidələr və muzeylər də tanışlıq turizmi üçün maraq doğurur. Dağətəyi ərazilərin təbii şəraiti, iqlim xüsusiyyətləri və su ehtiyatları isə kənd və istirahət turizminin inkişafına imkan verir.

Bununla belə turizm potensialının real iqtisadi nəticələrə çevrilməsi yalnız əlverişli coğrafi mövqe və mövcud yollarla məhdudlaşmır. Müasir yerləşmə vasitələrinin, keyfiyyətli ictimai iaşə obyektlərinin, istirahət məkanlarının və turistlərə xidmət göstərən digər infrastruktur elementlərinin yaradılması da vacibdir. Xüsusilə Nehrəm və Cəhri kimi iri yaşayış məntəqələrində müasir turizm xidmətlərinin genişləndirilməsi diqqət tələb edən məsələlərdəndir. Bu istiqamətdə sahibkarların təşəbbüslərinin dəstəklənməsi, investisiyaların təşviqi və xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi rayonun turizm imkanlarından daha səmərəli istifadə olunmasına kömək edə bilər.

Zəngəzur dəhlizi regional miqyasda yeni nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin qurulması ilə yanaşı, Naxçıvan Muxtar Respublikasının iqtisadiyyatının inkişafı, istehsalçıların yeni bazarlara çıxışı və investisiya imkanlarının genişlənməsi üçün də mühüm perspektivlər yaradır. Bu prosesdə Babək rayonunun rolu onun təbii və istehsal resursları, güclü insan potensialı, nəqliyyat əlaqələri və turizm imkanlarının nə dərəcədə səmərəli səfərbər olunmasından asılı olacaq.

Yeni nəqliyyat əlaqələri öz-özlüyündə iqtisadi inkişafı təmin etmir. Bunun üçün istehsal və emal müəssisələrinin genişləndirilməsi, müasir anbar və logistika mərkəzlərinin yaradılması, kənd təsərrüfatı məhsullarının bazara çıxış imkanlarının yaxşılaşdırılması, sahibkarlığın dəstəklənməsi və turizm infrastrukturunun inkişafı paralel şəkildə həyata keçirilməlidir. Məhz bu istiqamətlər üzrə ardıcıl addımlar Babək rayonunun aqrar-sənaye potensialını daha da gücləndirə və onu gələcəkdə Naxçıvanın mühüm logistika və iqtisadi əməkdaşlıq mərkəzlərindən birinə çevirə bilər.

Əli  CABBAROV