Sürətli inteqrasiyanın hökm sürdüyü qloballaşan dünyada informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının cəmiyyətin inkişafında və ictimai şüurun formalaşmasında rolu getdikcə artır. Lakin təəssüf ki, zaman dəyişsə də, demokratiyanın əsas meyarlarından biri sayılan söz və mətbuat azadlığının hələ də senzura ilə üzləşdiyi cəmiyyətlər mövcuddur. Beynəlxalq qurumlar və demokratik təsisatlar bu vəziyyəti daim diqqətdə saxlayaraq vaxtında mühüm qərarlar qəbul ediblər. XX əsrin son onilliyində dünyada yaranmış siyasi reallıqları nəzərə alan müxtəlif ölkələrin jurnalistləri azad mətbuat prinsiplərinin maneəsiz yayılması və bəşəri bəlalara qarşı birgə mübarizənin zəruriliyini bildirib. Nəticədə, 1991-ci il mayın 3-də Namibiyanın Vindhuk şəhərində bəyannamə qəbul olunub, YUNESKO-nun tövsiyəsi əsasında isə 1993-cü ilin mayın 3-ü BMT Baş Assambleyası tərəfindən Ümumdünya Mətbuat Azadlığı Günü elan edilib. Bəyannamənin qəbulundan 35 il keçməsinə baxmayaraq, insan hüquqlarının hərəkətverici qüvvəsi olan informasiya axtarmaq, əldə etmək və yaymaq azadlığı bu gün də öz aktuallığını qoruyub saxlayır.

Ümumdünya Mətbuat Azadlığı Günü ölkəmizdə də fəal dəstəklənir, insan hüquqlarının müdafiəsi, söz və mətbuat azadlığı kimi məsələlərə xüsusi önəm verilir. Məlumdur ki, Azərbaycanda milli mətbuatın əsası 151 il bundan öncə, daha dəqiq desək, 1875-ci il iyulun 22-də “Əkinçi” qəzetinin nəşri ilə qoyulub. Qəzetin yaradıcısı Həsən bəy Zərdabi onun məqsəd və vəzifələrindən biri kimi insanların məlumat almaq hüquqlarını əsas tutub: “Qəzetin muradı xalqın gözünü açmaqdır, həyatda olan işləri ayna kimi xalqa göstərsin ki, xalq da onun əlacının dalınca getsin”. “Əkinçi” ilə uzun, keşməkeşli yola çıxan Azərbaycan mətbuatı bu gün fəaliyyətini dəyişən dünyanın reallıqları səviyyəsində qurmağı bacaran müstəqil mediaya çevrilib. Ötən il Prezident İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə Milli mətbuatımızın 150 illik yubileyinin geniş qeyd olunması və “Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi (1875-2025)” Azərbaycan Respublikasının yubiley medalının təsis edilməsi ölkəmizdə jurnalistikanın inkişafına, azad və müstəqil mətbuata verilən dəyərin bariz ifadəsidir.

Azərbaycanda azad media mühiti: tarixi əsaslar və müasir islahatlar

Mətbuatın əsas silahı olan söz və düşüncənin həqiqi azadlığa qovuşması Ümummilli Liderimiz Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Dahi şəxsiyyət müstəqil mətbuatın inkişafına xüsusi diqqət yetirib, 1998-ci il 6 avqust tarixli “Azərbaycan Respublikasında söz, fikir və mətbuat azadlığının təmin edilməsi sahəsində tədbirlər haqqında” Fərmanla ölkəmizdə söz, fikir və mətbuat azadlıqlarının təminatına əlverişli şərait yaradıb, senzura ləğv olunub, dövlətin mətbuat üzərində nəzarətinə son qoyulub. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında söz, fikir və mətbuat azadlığı təsbit olunub. Ulu Öndərin müvafiq Sərəncamı ilə “2000-2001-ci illərdə kütləvi informasiya vasitələrinin maddi-texniki şəraitinin yaxşılaşdırılması üzrə Tədbirlər Proqramı” təsdiq edilib, kütləvi informasiya vasitələrinin yaranması və fəaliyyətinin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi məqsədilə Mətbuat, Teleradio və İnternet Şurası fəaliyyətə başlayıb. Bir sıra qəzetlərin Azərbaycan nəşriyyatına olan borclarının ləğvi onların fəaliyyətinə böyük töhfə verib. Məhz milli mətbuatın inkişafına göstərdiyi əvəzsiz qayğının nəticəsidir ki, 2002-ci ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyev “Jurnalistlərin dostu” mükafatına layiq görülərək dünya siyasətçiləri arasında bu mükafatı almış ilk dövlət başçısı olub.

Görkəmli dövlət xadiminin mütərəqqi siyasətini uğurla davam etdirən Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu gün ölkə mediasının fəaliyyətinə dair mövcud qanunvericilik daha da təkmilləşdirilib. Bu məqsədlə dövlət başçısının 2021-ci il 12 yanvar tarixli “Azərbaycan Respublikasında media sahəsində islahatların dərinləşdirilməsi haqqında” Fərmanı ilə “Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi” publik hüquqi şəxs yaradılıb. Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2022-ci il 8 fevral tarixdə təsdiq olunmuş “Media haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu media sahəsində fəaliyyətin təşkilati, hüquqi və iqtisadi əsaslarını, həmçinin kütləvi informasiyanın əldə edilməsi, hazırlanması, ötürülməsi, istehsalı və yayımının ümumi qaydalarını müəyyən edir. Qanun, həmçinin jurnalistlərin peşəkar fəaliyyətinin maneəsiz və effektiv həyata keçirilməsinə, media subyektlərinin yaradıcılıq və redaksiya müstəqilliyinin ən etibarlı şəkildə müdafiəsinə və ifadə azadlığının möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş təminat mexanizmlərinin daha da gücləndirilməsi üçün hüquqi əsas formalaşdırır. 2023-cü ildə ölkə başçısının təsdiqlədiyi Vergi Məcəlləsinə dəyişiklik media subyektlərinin müstəqil fəaliyyəti üçün mühüm təkan rolunu oynayıb. Bütün bunlar, eləcə də milli mətbuatın ildönümlərinin dövlət səviyyəsində geniş qeyd olunması, media subyektlərinə maddi yardımların göstərilməsi, mətbuat işçilərinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, onların mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması, güzəştli ipoteka şərtlərinin müəyyənləşdirilməsi, jurnalistlərin fəxri adlar və dövlət mükafatları ilə təltif edilməsi, onlarla mütəmadi görüşlər mətbuata və mətbuat işçilərinə qayğının bariz göstəriciləridir.

        Tarixi zəfərin informasiya salnaməsi

Azərbaycan mediası söz və informasiya azadlığı hüquqlarından istifadə edərək ölkənin ən çətin anlarında, xüsusilə də İkinci Qarabağ müharibəsində üzərinə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirdi. Müzəffər Ordumuzun şanlı zəfəri ilə bitən 44 günlük Vətən müharibəsində və sonrakı dövrdə Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasında informasiya cəbhəsinin əzmkar döyüşçüləri – jurnalistlərin fəaliyyəti olduqca böyük idi. Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan milli mətbuatının 150 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Sərəncamında da bu məsələyə xüsusi toxunaraq müharibə dövründə haqq səsimizin dünyaya çatdırılmasında jurnalistlərin əməyini yüksək qiymətləndirib: “Azərbaycan Vətən müharibəsində şanlı zəfər qazanaraq və unikal antiterror əməliyyatı ilə hərb tarixinə yeni səhifə yazaraq ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etmişdir. Müharibə dövründə mediamız əsl vətənpərvərlik, həmrəylik nümunəsi ortaya qoymuş, haqq səsimizin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, düşmənin və onun havadarlarının saxta məlumatlarının ifşası üçün xüsusi səy göstərmiş, Milli Ordumuzun, əsgər və zabitlərimizin rəşadəti, qəhrəmanlığı ilə bağlı zəngin salnamə yaratmışdır”.

Təbii ki, informasiya cəbhəsində də ən böyük missiyanı Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyev həyata keçirib, Vətən müharibəsi dövründə 30-dan çox beynəlxalq media qurumuna geniş müsahibələr verib, bu gün və gələcək üçün aktual olan tarix və jurnalistika dərsləri keçib. Artıq bir neçə ildir, Şuşada təşkil olunan ənənəvi Qlobal Media Forumu isə nəinki ölkəmizdə, ümumilikdə, regionda azad sözə, müstəqil mətbuata verilən ən böyük dəyərlərdəndir. Dünyanın onlarla ölkəsinin, informasiya agentliklərinin əməkdaşları Azərbaycanın bu qədim şəhərində bir araya gələrək öz azad fikirlərini irəli sürür, yalan məlumatların ifşasına, dezinformasiyaya qarşı mübarizəyə və digər aktual məsələlərə dair dərin müzakirələr aparırlar.

Naxçıvan mediası: davamlı inkişaf və müasir yanaşmalar

Ölkə başçısının rəhbərliyi ilə Naxçıvanda da media sahəsində ciddi keyfiyyət dəyişiklikləri əldə olunub, azad mətbuatın formalaşmasına şərait yaradılıb. Dövlət mətbuat orqanlarının maddi-texniki vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, kütləvi informasiya vasitələrinin fəaliyyətinin genişləndirilməsi bu sahədə mühüm nailiyyətlərin qazanılmasına əsas verib. 2005-ci ildə Naxçıvan Mətbuat Şurasının yaradılması, 2010-cu ildə “Şərq qapısı” qəzeti redaksiyası və “Əcəmi” Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi üçün yeni binanın istifadəyə verilməsi, müasir mətbəə avadanlıqlarının quraşdırılması, 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin Naxçıvan Regional İdarəsinin fəaliyyətə başlaması bu sahənin inkişafına yeni imkanlar açıb. Ötən müddətdə mətbuat sahəsində çalışanların əməkhaqları artırılıb, əməyi ilə fərqlənən jurnalistlər fəxri adlara layiq görülüb. “Naxçıvan Muxtar Respublikası Televiziya və Radio Verilişləri” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin maddi-texniki bazası gücləndirilib, yeni yayım avadanlıqları tətbiq olunub, televiziyanın efir vaxtı 17 saata çatdırılıb, peyk yayım lisenziyası verilib, Bakı bürosu fəaliyyətə başlayıb, müasir yayım və çəkiliş avadanlıqları alınıb, studiyalar yenidən dizayn edilib. Bütün bunların fonunda bu gün Naxçıvan teleradiosu gənc jurnalistlərin formalaşmasına öz töhfəsini verir.

Muxtar respublikanın mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarında mətbuat və ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə vəzifələrin təsisi dövlət orqanları ilə media arasında informasiya siyasətinin həyata keçirilməsində mühüm rol oynayıb. Naxçıvan Dövlət Universitetində Jurnalistika ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin yetişməsi üçün hər cür şərait yaradılıb. Ali təhsil ocağının Media Mərkəzində fəaliyyət göstərən “Qeyrət” nəşriyyatı, Universitet televiziyası və “Nuhçıxan” radiosu gənc jurnalistlərin nəzəri biliklərlə yanaşı, praktiki vərdişlərə də yiyələnməsinə mühüm töhfələr verir. Muxtar respublikanın aparıcı mətbuat orqanı “Şərq qapısı” qəzeti, eləcə də Naxçıvanda fəaliyyət göstərən “Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi, “Naxçıvanxəbərləri” İnformasiya Portalı, ölkəmizin mərkəzi informasiya agentliklərinin bölgə müxbirləri regionda baş verən hadisələrin geniş oxucu kütləsinə operativ çatdırılmasında mühüm rol oynayır.

2024-cü il mayın 1-də Prezident İlham Əliyevin “Media haqqında” Qanuna dəyişikliyi təsdiqləməsi ilə muxtar respublikanın ən uzunömürlü mətbuat orqanı “Şərq qapısı” qəzetinin təsisçilik statusu qanunvericilikdə təsbit edilib və fəaliyyətinin hüquqi əsası yaradılıb. Bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlərin davamı olaraq 2024-cü il avqustun 15-də isə qəzet əməkdaşlarının əməkhaqları artırılıb. “Şərq qapısı” qəzeti redaksiyasında aparılan yenidənqurma işləri, otaqların müasir formada dizayn edilməsi, ən yeni avadanlıqlarla təminat, qəzetin tərtibatının yenilənməsi, saytında və sosial şəbəkə hesablarında oxucu, izləyici saylarında kifayət qədər artımın, aktivliyin müşahidə olunması media fəaliyyətində yeni yanaşmanın, keyfiyyət dəyişikliklərinin, formalaşdırılan yaradıcı mühitin nəticəsidir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının 100 illik yubileyi ilə əlaqədar Naxçıvan, Türkiyə və Bakıda təşkil olunan qəzetin “Naxçıvan fotolarda” adlı fotosərgisi fotojurnalistikanın müasir inkişafını göstərməklə yanaşı, diyarımızın turizm potensialının təbliği baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Hadisələrin aktiv şəkildə dəyişdiyi, dezinformasiyaların geniş yayıldığı müasir dövrdə insanlar mediada yayımlanan düzgün, dəqiq informasiyaları əldə etməyə böyük ehtiyac duyur. Ölkəmizin çoxsaylı media nümayəndələri də fəaliyyətlərində bu amili əsas tutaraq jurnalistikanın etik dəyərlərini yaşatmağa, Vətənə, xalqa qərəzsiz, vicdanla xidmət etməyə çalışırlar. 151 yaşlı azad sözün, müstəqil mətbuatın ziyasında Azərbaycan media nümayəndəsi adını şərəflə daşıyan hər bir jurnalistin ölkə həqiqətlərini dünyaya çatdırmaq işində, informasiya yarışında hər zaman ön sıralarda yer alması arzusu ilə...

         Nail ƏSGƏROV