Tarixin ən etibarlı şahidləri bəzən uzun illər arxivlərin səssiz rəflərində qorunub saxlanılır. Müxtəlif ölkələrin dövlət arxivlərində, diplomatik sənədlərində, rəsmi nəşrlərində və dövri mətbuatında qorunan bu materiallar tarixi həqiqətlərin beynəlxalq mənbələr əsasında təsdiqlənməsi baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır. Xarici arxivlərdəki sənədlər yalnız faktlar deyil, həm də həmin dövrün Avropa siyasi dairələrinin, diplomatlarının və tədqiqatçılarının Naxçıvana münasibətini əks etdirir. Son illərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, Naxçıvan Fransa, Almaniya və Danimarka kimi Avropa ölkələrinin arxivlərində və rəsmi nəşrlərində özünəməxsus yer tutur.

Bu istiqamətdə araşdırmalar aparan Naxçıvan Dövlət Universitetinin Hüquqşünaslıq ixtisasının müəllimi Yunis Xəlilov bildirir ki, tədqiqat prosesi mövzunun müəyyənləşdirilməsi, məqsəd və istiqamətinin planlaşdırılması ilə başlayır. Sonra geniş mənbə axtarışı aparılır. İlk növbədə, ödənişsiz onlayn arxivlərdən istifadə edilir, zərurət yarandıqda isə ödənişli arxivlərdən kitablar, sənədlər və digər elmi materiallar əldə olunur. Araşdırmalar yalnız rəqəmsal mənbələrlə məhdudlaşmır, Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivində saxlanılan qədim sənədlər də uzunmüddətli tədqiqatlara cəlb edilir. Mənbə bazasının zənginləşdirilməsi məqsədilə yerli və xarici alimlərlə əməkdaşlıq edilir, xaricdə yaşayan tədqiqatçılarla elektron poçt və sosial şəbəkələr vasitəsilə əlaqələr qurulur. Tədqiqatçının sözlərinə görə, uğurlu araşdırmanın əsas şərti yalnız mənbə toplamaq deyil, onları düzgün əlaqələndirmək, müqayisəli təhlil etmək və mövzuya yeni baxış bucağı gətirməkdir.

Fransa diplomatik mətbuatında 1905-ci il Naxçıvan hadisələri

Fransanın Milli Kitabxanasının “Gallica” rəqəmsal bazasında qorunan “Questions diplomatiques et coloniales” jurnalı 1905-1906-cı illərdə Cənubi Qafqazda baş verən hadisələrə dair mühüm məlumatlar təqdim edir. Jurnalın müxtəlif saylarında bölgədəki gərginlik, təhlükəsizlik vəziyyəti, əhali arasında baş verən qarşıdurmalar və Naxçıvanın strateji mövqeyi barədə qeydlərə rast gəlinir. Xüsusilə Naxçıvandakı vəziyyətin “yenidən kritik həddə çatdığı” barədə ifadələr həmin dövrdə bölgənin beynəlxalq diqqət mərkəzində olduğunu göstərir. Bu faktlar Fransa diplomatik dairələrinin Qafqazda baş verən prosesləri yaxından izlədiyini təsdiqləyir.

Mənbənin əhəmiyyəti ondadır ki, burada hadisələr diplomatik təhlil prizmasından təqdim olunur. Jurnalda verilən məlumatlar Naxçıvanda baş verən proseslərin regional münaqişə çərçivəsindən çıxaraq beynəlxalq münasibətlər kontekstinə də qiymətləndirildiyini göstərir. Bu baxımdan, “Questions diplomatiques et coloniales” XX əsrin əvvəllərində Qafqazın siyasi mənzərəsini öyrənmək üçün mühüm arxiv mənbələrindən biridir. Fransa mətbuatında Naxçıvanla bağlı qeydlərin yer alması isə bölgənin Avropanın ictimai-siyasi düşüncəsində tanındığını və izlənildiyini ortaya qoyur.

Berlin arxivlərində Naxçıvanın geosiyasi əhəmiyyəti

Almaniyanın Bundes arxivində saxlanılan 1941-ci ilə aid “Nachitschewan und autonomes Gebietes der (Berg-) Karabachen” adlı sənəd göstərir ki, Naxçıvan nasist Almaniyasının Şərq siyasətində ayrıca araşdırma obyekti olub. Sənəddə bölgənin muxtar statusu, etnik tərkibi, sərhəd xətləri, nəqliyyat-kommunikasiya imkanları və hərbi-strateji mövqeyi barədə məlumatlar toplanıb. Arxiv materiallarında Naxçıvanın siyasi və hərbi baxımdan mühüm məntəqə kimi qiymətləndirilməsi diqqəti cəlb edir.

Bu da o deməkdir ki, Naxçıvanın geosiyasi mövqeyi XX əsrin ortalarında da xarici dövlətlərin maraq dairəsində olub. Arxiv materiallarında bölgənin sərhəd keçidləri, Araz hövzəsi boyunca əlaqə xətləri və qonşu ərazilərlə münasibətləri barədə qeydlər yer alır. Bu da Naxçıvanın böyük dövlətlərin regional planlarında da nəzərə alındığını göstərir.

Prussiya diplomatının gözü ilə Naxçıvan

Berlinin Gizli Dövlət Arxivində qorunan XIX əsrə aid digər maraqlı mənbə Prussiya diplomatı Julius von Minutolinin “Naxçıvan-İran sərhədi” qeydləridir. 1860-cı ilin aprelində yazılmış bu materiallarda Araz çayı boyunca sərhəd xətti, Culfa keçidi, inzibati idarəçilik, sərhəd nəzarəti və yerli əhali ilə bağlı müşahidələr əks olunub. Minutolinin qeydləri səfər təəssüratından daha çox diplomatik müşahidə xarakteri daşıyır. Bu isə Naxçıvanın XIX əsrdə Avropa diplomatlarının diqqətini cəlb edən mühüm sərhəd bölgələrindən biri olduğunu göstərir.

Qeydlərdə sərhəd boyunca hərəkət, ticarət əlaqələri, keçid məntəqələrinin fəaliyyəti və bölgənin təhlükəsizlik vəziyyəti barədə də məlumatlar yer alır. Bu faktlar Naxçıvanın İranla Qafqaz arasında əlaqələndirici məkan kimi rolunu daha aydın göstərir. Belə sənədlər Naxçıvan tarixinin xarici baxış prizmasından öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır və bölgənin beynəlxalq sərhəd tarixinin daha dolğun araşdırılmasına imkan yaradır.

Danimarkanın rəsmi dövlət nəşrində Naxçıvanın hüquqi izi

1849-cu ildə nəşr olunan Danimarkanın rəsmi dövlət illiyi “Kongelig Dansk Hof-og Stats-Calender” kitabında “Erivan og Nachitschewan 1828” qeydi yer alır. Bu qısa, lakin əhəmiyyətli məlumat Türkmənçay müqaviləsindən sonra Naxçıvanın yeni siyasi statusunun Avropa dövlətlərinin rəsmi nəşrlərində də əks olunduğunu göstərir. Rəsmi dövlət təqvimləri və illiklər, adətən, inzibati, diplomatik və hüquqi məlumatların toplanması üçün hazırlanırdı. Buna görə də belə bir nəşrdə Naxçıvanın qeyd olunması bölgənin Avropa siyasi sistemində tanındığını göstərən mühüm faktlardan biridir.

Bu mənbə Naxçıvanın beynəlxalq hüquqi mövqeyinin uzaq Avropa monarxiyalarının rəsmi nəşrlərində də izlənildiyini sübut edir. “Kongelig Dansk Hof- og Stats-Calender” kimi nəşrlər dövlət idarəçiliyi, xarici ərazilər və siyasi dəyişikliklər barədə məlumatların sistemləşdirildiyi mənbələr olduğundan burada Naxçıvanın adının çəkilməsi təsadüfi deyil. Bu fakt bölgənin XIX əsrdə Avropa diplomatik və inzibati düşüncəsində yer aldığını göstərir və Naxçıvan tarixinin beynəlxalq sənədlərlə təsdiqlənən mühüm cəhətlərindən birini ortaya qoyur.

Tarixin səssiz şahidləri

Xarici arxivlərdə qorunan sənədlər sübut edir ki, Naxçıvan tarixboyu beynəlxalq əhəmiyyət daşıyan strateji məkan olub. Fransa, Almaniya və Danimarkanın arxiv və rəsmi nəşrlərində yer alan məlumatlar bölgənin siyasi, hüquqi və geosiyasi tarixinin daha obyektiv öyrənilməsi üçün mühüm mənbələrdir.

Eyni zamanda onlar Naxçıvanın beynəlxalq arxivlərdə qorunan tarixi irsinin daha geniş öyrənilməsinə yeni imkanlar açır və bölgənin tarixinin qlobal sənəd müstəvisində araşdırılmasının vacibliyini bir daha ortaya qoyur.

Elnurə CƏFƏROVA