Qidalanma insan həyatının ən fundamental ehtiyaclarından biri olmaqla yanaşı, onun fiziki və psixoloji vəziyyətinə təsir edən mühüm amillərdəndir. Qida yalnız aclıq hissini aradan qaldıran vasitə deyil, eyni zamanda orqanizmdə gedən mürəkkəb biokimyəvi proseslərin davamlılığını təmin edən enerji və “tikinti materialı” mənbəyidir. Müasir elmi yanaşmalar göstərir ki, qidalanmanın təsiri yalnız fiziki sağlamlıqla məhdudlaşmır. Gündəlik qida rasi­onunun tərkibi beynin fəaliyyəti, diqqət, yaddaş, əhvali-ruhiyyə, stressə davamlılıq və emosional sabitliklə də əlaqəlidir. Bununla yanaşı, insanın emosional vəziyyəti də onun qida seçimlərinə təsir göstərir. Beləliklə, qidalanma ilə psixologiya arasında qarşılıqlı və dinamik əlaqə mövcuddur.
Stress vəziyyətində insanların qida davranışı fərqli ola bilər. Bəzi insanlar yüksək kalorili və şəkərli məhsullara daha çox meyil edir, digərlərində isə iştaha azalır və ya tamamilə itir. Bu fərqlər insanın stressə verdiyi fərdi psixoloji və fizioloji reaksiyalarla bağlıdır. Psixologiyada “comfort food” – “rahatladıcı qida” anlayışı insanın neqativ emosional vəziyyət, stress və ya tənhalıq hissi zamanı özündə rahatlıq yaradan, uşaqlıq xatirələri, təhlükəsizlik və sevgi hissi ilə əlaqələndirdiyi qidalara yönəlməsini ifadə edir.
Kədər, gərginlik və ya sıxıntı zamanı müəyyən qidaların seçilməsi təsadüfi deyil. Xüsusilə şəkər və yağ baxımından zəngin qidalar beyində mükafat və həzz mexanizmlərini aktivləşdirərək qısamüddətli rahatlıq hissi yarada bilər. Lakin bu rahatlıq davamlı olmur. Sonrakı mərhələdə peşmanlıq və günahkarlıq hissi yarana, nəticədə, insan emosional yemə dövrünə düşə bilər. Karbohidratlarla zəngin qidaların qəbulu da əhvali-ruhiyyənin tənzimlənməsində iştirak edən neyro­bioloji mexanizmlərə təsir göstərə bilər. Lakin emosional rahatlığı yalnız müəyyən qidalardan gözləmək əvəzinə balans­laşdırılmış qidalanma vərdişlərinin formalaşdırılması daha sağlam yanaşmadır.
İnsan psixologiyasında qidalanmanın təsir göstərə biləcəyi mexanizmlərdən biri serotonin mübadiləsi ilə bağlıdır. Xalq arasında “xoşbəxtlik hormonu” kimi tanınsa da, serotonin, əslində, əhvali-ruhiyyənin, yuxunun, iştahanın və bir sıra digər fizioloji proseslərin tənzimlənməsində iştirak edən neyrotransmitterdir. Serotoninin yaranmasında triptofan adlı amin turşusu mühüm rol oynayır. Triptofanla zəngin qidalara süd məhsulları, yumurta, hinduşka əti, bəzi balıq növləri, qoz-fındıq və paxlalılar daxildir. Bununla belə ayrı-ayrı qidaların qəbulunun avtomatik olaraq beyində serotonin səviyyəsini yüksəltdiyini düşünmək düzgün olmaz. Serotonin mübadiləsi daha mürəkkəb prosesdir və burada ümumi qidalanma, maddələr mübadiləsi və digər fizioloji amillər birlikdə rol oynayır. Sağlam karbohidrat mənbələri – tam taxıllı məhsullar, bulqur, meyvə və tərəvəzlər də balans­laşdırılmış rasionun mühüm hissəsidir.
Müasir tədqiqatlarda bağırsaq sağlamlığı ilə insanın psixoloji vəziyyəti arasındakı əlaqəyə xüsusi diqqət yetirilir. Bu qarşılıqlı əlaqə elmi ədəbiyyatda “bağırsaq-beyin oxu” adlandırılır. Bağırsaq mikrobiomu, vagus siniri, immun sistem və hormonal mexanizmlər vasitəsilə həzm sistemi ilə mərkəzi sinir sistemi arasında davamlı əlaqə mövcuddur. Qidalanma isə bu sistemin mühüm təsir amillərindən biridir.
Serotoninin böyük hissəsinin bağırsaqlarda sintez edilməsi tez-tez vurğulansa da, burada mühüm bir məqam nəzərə alınmalıdır: bağırsaqlarda istehsal olunan serotonin birbaşa beyindəki serotoninlə eyni funksiyanı daşımır. Buna görə də bağırsaq sağlamlığı ilə psixoloji vəziyyət arasındakı əlaqəni yalnız serotoninlə izah etmək elmi baxımdan kifayət deyil. Liflə zəngin meyvə-tərəvəz, tam taxıllar, qoz-fındıq, fermentləşdirilmiş süd məhsulları və omeqa-3 yağ turşuları ilə zəngin qidaların balanslı şəkildə qəbulu bağırsaq mikrobiotasının və ümumi sağlamlığın dəstəklənməsinə kömək edə bilər. Əksinə, yüksək dərəcədə işlənmiş və şəkərlə zəngin qidaların həddindən artıq qəbulu sağlam qidalanma modelinin pozulmasına və müxtəlif mənfi metabolik dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
Sağlam qidalanmanın insan psixologiyasına təsirində mühüm rol oynayan komponent­lərdən biri də omeqa-3 yağ turşularıdır. Bu maddələr beyin fəaliyyətinin və sinir hüceyrələrinin normal funksiyalarının qorunmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Somon, skumbriya, sardina kimi yağlı balıqlar omeqa-3 baxımından zəngin qida mənbələridir. Qoz, kətan toxumu və bəzi paxlalılar da faydalı yağ turşularının mənbəyi hesab olunur. Tədqiqatlarda omeqa-3 yağ turşularının depressiya və bəzi digər psixoloji problemlərdə əlavə dəstək roluna malik ola biləcəyi araşdırılır. Lakin onları psixoloji pozuntuların müstəqil müalicəsi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Uşaqlarda isə omeqa-3 yağ turşuları beyin inkişafı və idrak prosesləri baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Balanslaşdırılmış qidalanma uşağın sağlam inkişafını və öyrənmə prosesini dəstəkləyən mühüm amillərdəndir.
Balanssız qidalanma, fiziki hərəkətsizlik və xroniki stress orqanizmdə müxtəlif metabolik və iltihabi proseslərlə əlaqələndirilir. Bu istiqamətdə aparılan araşdırmalar xroniki iltihab ilə depressiya və digər psixoloji pozuntular arasında mümkün əlaqələrin olduğunu göstərir. Məhz bu baxımdan “iltihab nəzəriyyəsi” müasir psixiatriya və neyrobiologiyada diqqətçəkən elmi yanaşmalardan biridir. Bu yanaşmaya görə, orqanizmdə uzunmüddətli iltihabi proseslər beyin fəaliy­yətinə və neyrotransmitter sistemlərinə təsir göstərə bilər. Lakin depressiyanın yaranmasını yalnız iltihabla izah etmək mümkün deyil. Psixi sağlamlıq problemləri genetik, bioloji, psixoloji və sosial amillərin mürəkkəb qarşılıqlı təsirinin nəticəsi ola bilər.
Qidalanma ilə emosional vəziyyət arasındakı əlaqənin ən aydın nümunələrindən biri emosional yemək davranışıdır. İnsan bəzən fizioloji aclıq olmadığı halda stress, kədər, narahatlıq və ya digər emosional səbəblərdən qidaya müraciət edə bilər. Belə hallarda yüksək kalorili, şəkərli və yağlı məhsullara üstünlük verilməsi daha çox müşahidə olunur. Bu qidalar qısamüddətli həzz və rahatlıq hissi yarada bilər. Lakin emosional problemlərin həlli üçün qidadan davamlı istifadə etmək uzunmüddətli perspektivdə sağlam qidalanma vərdişlərinin pozulmasına gətirib çıxara bilər. Bu səbəbdən insanın fizioloji aclıqla emosional yemək istəyini ayırd etməyi öyrənməsi vacibdir. Bəzən “Mən həqiqətən, acam, yoxsa, sadəcə, yorğun, gərgin və ya kədərliyəm?” sualını özünə vermək belə qida davranışını daha şüurlu idarə etməyə kömək edə bilər.
Sağlam qidalanma psixologiyası yalnız qəbul edilən qidaların tərkibinə deyil, insanın qida ilə qurduğu münasibətə də diqqət yetirir. Bu baxımdan, şüurlu qidalanma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şüurlu qidalanma zamanı insan yediyi qidaya diqqət yetirir, onun dadını, qoxusunu və teksturasını dərk edir, yemə prosesini tələsmədən həyata keçirir. Bu yanaşma qida qəbuluna nəzarətin artmasına və həddindən artıq yeməyin qarşısının alınmasına kömək edə bilər. Sağlam qidalanma həm də müəyyən rejimin qorunmasını tələb edir. Uzun müddət ac qalmaq, qida qəbulunu tez-tez təxirə salmaq və gec saatlarda həddindən artıq yemək bəzi insanlarda enerji səviyyəsinə, yuxuya və ümumi rifaha mənfi təsir göstərə bilər. Nizamlı qidalanma isə gündəlik həyat ritminin daha balanslı təşkilinə kömək edir. Burada əsas məqsəd sərt qida qadağaları yaratmaq deyil, orqanizmin ehtiyaclarını nəzərə alan davamlı və sağlam qidalanma vərdişi formalaşdırmaqdır.
Qidalanma insanın psixoloji vəziyyətini müəyyən edən yeganə amil deyil. Psixi sağlamlıq problemlərinin yaranmasında genetika, bioloji xüsusiyyətlər, sosial mühit, həyat tərzi və fərdi psixoloji amillər də mühüm rol oynayır. Buna görə də qidalanma vərdişlərini psixoloji problemlərin yeganə səbəbi və ya əsas müalicə vasitəsi kimi təqdim etmək düzgün yanaşma deyil. Bununla belə beynin və sinir sisteminin normal fəaliyyəti üçün orqanizmin lazımi qida maddələri ilə təmin olunması vacibdir. Balanslaşdırılmış qidalanma, kifayət qədər fiziki aktivlik, keyfiyyətli yuxu və stressin idarə olunması birlikdə sağlam həyat tərzinin əsasını təşkil edir. 
Nəticə etibarilə, qida yalnız süfrədəki məhsul deyil. O, orqanizmin enerji mənbəyi olmaqla yanaşı, beyin fəaliyyəti, emosional vəziyyət və həyat keyfiyyəti ilə də əlaqəli mürəkkəb bir prosesin parçasıdır. Sağlam qidalanmaq isə yalnız “Nə yeyirik?” sualına cavab vermək deyil, “Nə vaxt yeyirik?”, “Nə qədər yeyirik?” və “Niyə yeyirik?” suallarını da özümüzə verməkdir. Sağlam süfrə sağlam bədən üçün olduğu qədər, sağlam həyat və psixoloji rifah üçün də mühüm dayaqlardan biridir.

Həsən MƏMMƏDOV
Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti, “Naxçıvan Qida 
Təhlükəsizliyi İnstitutu” publik hüquqi şəxsin 
İdarə Heyətinin sədri
    
    Günel İBRAHİMOVA
“Naxçıvan Qida Təhlükəsizliyi İnstitutu” publik hüquqi 
şəxsin Təlim sektorunun böyük mütəxəssisi