Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana növbəti dövlət səfəri təsadüfi diplomatik jest deyil. Bu səfər son illərdə formalaşan və artıq institusional çərçivəyə qovuşan strateji xəttin məntiqi davamıdır. Dövlət başçımızın son beş ildə qardaş Özbəkistana səfərlərinin sayının yeddiyə çatması iki ölkə arasındakı əlaqələrin intensivliyini və dərinliyini göstərir. Səfər ərəfəsində Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibədə Prezident İlham Əliyev bu münasibətləri “ən yüksək müttəfiqlik səviyyəsi” kimi səciyyələndirib. Dövlət başçısı vurğulayıb ki, ikitərəfli əlaqələr artıq ənənəvi dostluq çərçivəsindən çıxaraq tamamilə yeni məzmun qazanıb.

Ortaq kök, strateji müttəfiq və tarixi-siyasi kontekst

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin təməlində yalnız diplomatik əlaqələr deyil, əsrlərə uzanan ortaq tarixi yaddaş dayanır. İki xalqı bir-birinə bağlayan türk mənşəyi, İslam mədəniyyəti, Şərq elm və mədəniyyət mühiti, eləcə də Böyük İpək Yolunun ortaq irsi bu gün siyasi əməkdaşlığın mənəvi əsaslarından birini təşkil edir. Müstəqillik dövründə bu tarixi yaxınlıq tədricən praktiki əməkdaşlığa çevrilib. Heydər Əliyev Fondunun humanitar layihələri, qarşılıqlı mədəniyyət günləri, elm və təhsil mübadilələri xalqlarımız arasındakı əlaqələrin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edib.

Son illərdə isə Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyub. 2023-cü ilin avqustunda təsis edilən Ali Dövlətlərarası Şura iki ölkə arasında strateji gündəliyin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm institusional mexanizmə çevrilib. Şuranın 2024-cü il avqustun 22-də Daşkənddə keçirilən birinci və 2025-ci il iyulun 2-də Bakıda keçirilən ikinci iclasları bu formatın artıq real nəticələr verən fəaliyyət mexanizminə çevrildiyini göstərir. 2024-cü ildə Daşkənddə imzalanan Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə isə dövlətlərarası əlaqələrin hüquqi-siyasi əsasını daha da möhkəmləndirib və tərəfdaşlığı müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldib. Siyasi həmrəyliyin ən bariz nümunələrindən biri Qarabağ məsələsində özünü göstərir. Özbəkistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qətiyyətlə dəstəkləməklə yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasına da töhfə verməyi təklif edən ilk ölkələrdən olub. Bunun ən rəmzi ifadələrindən biri Füzuli şəhərində böyük özbək alimi Mirzə Uluqbəyin adını daşıyan və hazırda, təxminən, 600 şagirdin təhsil aldığı məktəbdir. Bu layihə qardaşlığın yalnız siyasi bəyanatlarda deyil, konkret quruculuq və humanitar təşəbbüslərdə də özünü göstərdiyini nümayiş etdirir.

Mərkəzi Asiya amili

Səfərin xüsusi əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərindən biri Azərbaycanın Mərkəzi Asiyanın regional əməkdaşlıq arxitekturasında qazandığı yeni statusdur. Bu proses mərhələli şəkildə inkişaf edib. Prezident İlham Əliyev ilk dəfə 2023-cü ildə Düşənbədə keçirilən V Məşvərət Görüşünə fəxri qonaq qismində qatılıb. 2024-cü ildə Astanada keçirilən VI görüşdə də Azərbaycanın iştirakı davam edib. Həqiqi dönüş nöqtəsi isə 2025-ci il noyabrın 16-da Daşkənddə keçirilən VII Məşvərət Görüşündə yaşanıb. Region liderlərinin Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşləri formatına tamhüquqlu üzv kimi qəbul edilməsi barədə qərarı Azərbaycanın regional proseslərdəki rolunun yeni mərhələyə keçidini ifadə edib. Bunun ardınca formatın rəsmi adının “Mərkəzi Asiya və Azərbaycan” kimi müəyyənləşdirilməsi də diqqətçəkən dəyişikliklərdən biridir.

Bu institusional dəyişikliyin praktiki əhəmiyyəti 2026-cı ilin iyulunda daha aydın göründü. Qırğızıstanın Çolpon-Ata şəhərində keçirilən qeyri-rəsmi Məşvərət Görüşündə Prezident İlham Əliyev artıq qonaq kimi deyil, altı iştirakçıdan biri kimi masa arxasında əyləşdi. Beləliklə, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətləri artıq yalnız ikitərəfli əlaqələr və ayrı-ayrı layihələr çərçivəsində deyil, regional format daxilində də inkişaf edir. Bu proses Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin daha da möhkəmlənməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Xəzər dənizindən Avropa bazarlarına qədər uzanan nəqliyyat, enerji və ticarət əlaqələrinin genişlənməsi baxımından Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və nəqliyyat infrastrukturu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda bu inteqrasiya Türk dünyasında gedən proseslərin dərinləşməsinə də əlavə imkanlar yaradır. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsindəki əməkdaşlıqla yanaşı, “Mərkəzi Asiya və Azərbaycan” formatı regional əlaqələrin yeni institusional müstəvisini formalaşdırır. Azərbaycanın bu prosesə fəal qoşulması nəticəsində əvvəllər “C5” adlanan əməkdaşlıq formatı faktiki olaraq “C6” formatına çevrilib.

Ticarət-investisiya dinamikası

Siyasi yaxınlaşmanın arxasında getdikcə güclənən iqtisadi əlaqələr dayanır. Prezident İlham Əliyevin səfər ərəfəsində açıqladığı statistika bu dinamikanı aydın göstərir. 2025-ci ildə Azərbaycan-Özbəkistan ticarət dövriyyəsi əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatıb. Artım tempi 2026-cı ilin əvvəlində də davam edib. Yanvar ayında dövriyyə ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 75,1 faiz artaraq 25,5 milyon dolları keçib. Yanvar-may aylarında isə Prezidentin açıqladığı rəqəmlərə görə ticarət dövriyyəsində 33 faiz artım qeydə alınıb və göstərici 144 milyon dollara çatıb. Tərəflərin qarşıya qoyduğu uzunmüddətli hədəf isə daha yüksəkdir: 2030-cu ilədək ikitərəfli ticarət dövriyyəsini 1 milyard dollara çatdırmaq.

Bu hədəfin reallaşdırılması üçün konkret institusional mexanizmlər də formalaşdırılıb. Üç il əvvəl 500 milyon ABŞ dolları ümumi kapitalla yaradılan Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti artıq iki ölkənin iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrində real layihələrin maliyyələşdirilməsinə töhfə verən mexanizmə çevrilib. Hazırda tərəflər arasında 100-dən çox investisiya layihəsi təhlil olunur. Ümumi dəyəri 80 milyon dollardan artıq olan 6 layihənin artıq təsdiqlənməsi də əməkdaşlığın praktiki nəticələr verdiyini göstərir. Bununla yanaşı, biznes dairələri arasında birbaşa əlaqələri sürətləndirmək məqsədilə daim fəaliyyət göstərəcək Azərbaycan-Özbəkistan İşgüzar Şurasının yaradılması planlaşdırılır. Bu çərçivədə ümumi dəyəri milyardlarla dollar ölçülən investisiya paketinin formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Hökumətlərarası Komissiyanın bu günədək keçirdiyi 15 iclas isə iqtisadi-ticarət əməkdaşlığının institusional davamlılığını göstərən digər mühüm amildir.

Əməkdaşlığın coğrafiyası da genişlənir. Energetika, o cümlədən Azərbaycanın Avropaya “yaşıl enerji” dəhlizi təşəbbüsü, sənaye, xüsusilə avtomobil sənayesi, toxuculuq, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat-tranzit və turizm əsas əməkdaşlıq istiqamətləri kimi önə çıxır. Bu kontekstdə Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyəti, xüsusilə qeyd olunmalıdır. Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz vasitəsilə Avropa bazarları ilə birləşdirən bu marşrut Azərbaycanın regional iqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya əməkdaşlığına daha fəal inteqrasiyası ilə Orta Dəhlizin imkanlarının genişlənməsi bir-birini tamamlayan proseslərdir. Bu baxımdan, Azərbaycan yalnız tranzit ölkə deyil, regionlararası iqtisadi əlaqələrin formalaşmasında əsas iştirakçılardan biri kimi çıxış edir.

Humanitar körpü: təhsil, mədəniyyət və media

İqtisadi və siyasi əməkdaşlığa paralel olaraq humanitar sahədə də əlaqələr sürətlə dərinləşir. 2025-2026-cı tədris ilində Özbəkistanın 67 vətəndaşı Azərbaycanda, Azərbaycanın isə 176 vətəndaşı Özbəkistanda təhsil alıb. Bu rəqəmlər iki ölkə arasında gənc nəslin qarşılıqlı əlaqələrinin də institusional əsaslarının möhkəmləndiyini göstərir. Media sahəsində əməkdaşlığın inkişafı da diqqət çəkir. 2024-cü ilin sentyabrında Daşkənddə birinci, 2025-ci ilin sentyabrında isə Bakıda ikinci Özbəkistan-Azərbaycan Media Forumunun keçirilməsi informasiya və media əlaqələrinin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir.

Bakının mərkəzində salınan 5 hektarlıq “Özbəkistan” parkı da iki xalq arasındakı dostluq və qardaşlığın daha bir rəmzi ifadəsidir. Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri yalnız dövlətlərarası siyasi və iqtisadi əlaqələrlə məhdudlaşmır. Münasibətlərin sosial, mədəni, təhsil və informasiya müstəvilərində də dərinləşməsi onların uzunmüddətli xarakterini təmin edən mühüm amillərdəndir.

Nəticə: regional güc mərkəzinə doğru

         Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri bütün bu kontekstdə dəyərləndirildikdə, sadəcə, ikitərəfli protokol tədbiri deyil, Azərbaycanın həm Mərkəzi Asiya, həm də daha geniş Avrasiya məkanında formalaşan yeni geosiyasi mövqeyinin təsdiqidir. Ortaq tarixi kökdən qaynaqlanan qardaşlıq münasibətləri artıq institusional müttəfiqliyə, ikitərəfli iqtisadi əməkdaşlıq isə milyard dollarlıq hədəflərə söykənən strateji tərəfdaşlığa çevrilib. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşünə tamhüquqlu üzv qismində inteqrasiyası isə Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanı vahid geosiyasi və iqtisadi məkana çevirən, Xəzərdən Avropaya qədər uzanan yeni əməkdaşlıq arxitekturasının təməl daşlarından birinə çevrilib. Bu mənada, Daşkənd istiqamətli hər yeni səfər, sadəcə, iki qardaş ölkə arasında deyil, bütövlükdə, region üçün yeni imkanlar açan strateji addım kimi qiymətləndirilməlidir.

Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana səfərini bütün bu proseslərin fonunda dəyərləndirdikdə onun yalnız ikitərəfli protokol tədbiri olmadığı aydın görünür. Səfər Azərbaycanın həm Mərkəzi Asiyada, həm də daha geniş Avrasiya məkanında formalaşan yeni geosiyasi mövqeyinin növbəti təsdiqi kimi qiymətləndirilə bilər. Ortaq tarixi kökdən qaynaqlanan qardaşlıq münasibətləri artıq institusional müttəfiqliyə, siyasi yaxınlıq isə konkret iqtisadi və humanitar layihələrlə möhkəmlənən strateji tərəfdaşlığa çevrilib. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşü formatına tamhüquqlu üzv kimi inteqrasiyası isə prosesin daha geniş regional müstəviyə keçdiyini göstərir. Bu addım Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında siyasi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin daha sıx bağlanmasına yeni imkanlar yaradır. Xəzərdən Avropaya uzanan nəqliyyat və enerji marşrutları, artan ticarət dövriyyəsi, qarşılıqlı investisiyalar və humanitar əlaqələr bu yeni əməkdaşlıq məkanının əsas dayaqlarını təşkil edir. Eyni zamanda Azərbaycanın regional proseslərdə artan rolunu, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələndirici mövqeyini və Türk dünyasında gedən inteqrasiya proseslərinə verdiyi töhfəni də nümayiş etdirir. Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin bugünkü səviyyəsi göstərir ki, tarixi qardaşlıq artıq siyasi iradə, institusional mexanizmlər və konkret iqtisadi-humanitar layihələrlə tamamlanan uzunmüddətli strateji əməkdaşlığa çevrilib.

                                              Nazlı YAQUBOVA

Naxçıvan Dövlət Universitetinin Beynəlxalq

münasibətlər kafedrasının müəllimi