Naxçıvanın artan geostrateji önəmi digər aktorların diqqətini bu bölgəyə cəmləşdirir. Naxçıvana göstərilən diqqətin kökündə təkcə sosial qayğı deyil, həm də dərin geosiyasi hesablama dayanır. Onilliklər boyu blokada şəraitində yaşamış bu diyar uzun müddət “təcrid olunmuş sərhəd bölgəsi” kimi qəbul edilirdi. Lakin son illərin siyasəti bu qavrayışı kökündən dəyişir: Naxçıvan müdafiə olunan kənar ərazidən aktiv iqtisadi və tranzit mərkəzinə çevrilir.

Dövlət başçısının Naxçıvana reallaşdırdığı səfərlər heç vaxt, sadəcə, regional inkişafın təftişi və ya cari daxili siyasət addımı kimi dəyərləndirilə bilməz. Bu səfərlər, bütövlükdə, Azərbaycanın Cənubi Qafqaz hüdudlarını aşaraq Avrasiya miqyasında qətiyyətlə formalaşdırdığı “orta güc” diplomatiyasının əyani və praktiki təzahürüdür.

Klassik və müasir politologiyada dövlətlərin “orta güc” statusu yalnız onların ərazi ölçüsü, demoqrafik göstəriciləri və ya sırf hərbi potensialı ilə müəyyən olunmur. Bu status, ilk növbədə, beynəlxalq gündəliyi formalaşdırmaq bacarığı, regional böhranların nizamlanmasında təşəbbüskar mövqe tutmaq, qlobal tranzit-kommunikasiya şəbəkələrində etibarlı körpü rolunu oynamaq və çoxtərəfli diplomatiyada müstəqil oyunçu kimi qəbul edilmək qabiliyyətinə söykənir. İkinci Qarabağ müharibəsi və ardınca dövlət suverenliyinin tam bərpa edilməsi ilə Azərbaycan bölgədəki status-kvonu və güc balansını kökündən dəyişdi. Azərbaycan artıq yalnız öz milli təhlükəsizliyini təmin edən regional dövlət deyil, həm də qlobal logistika və enerji xəritələrini yenidən dizayn edən, beynəlxalq münasibətlərdə söz sahibinə çevrilən fəal bir aktor kimi çıxış edir. Bu genişmiqyaslı strategiyanın ən həlledici, eyni zamanda ən həssas coğrafi bəndlərindən biri isə, şübhəsiz ki, Naxçıvandır.

Uzun müddət təcrid vəziyyətində qalmasına baxmayaraq, milli dövlətçilik iradəsi sayəsində möhkəm bir qalaya çevrilmiş Naxçıvana bugünkü strateji baxış tamam başqa müstəviyə keçmişdir. Naxçıvan artıq yalnız müdafiə olunan, təhlükəsizliyi qorunan periferiya deyil; o, bütövlükdə, Avrasiya qitəsinin iqtisadi inteqrasiyasına və beynəlxalq nəqliyyat qovşaqlarına istiqamət verən lokomotivdir. Cənab Prezidentin Naxçıvan səfərində vurğulanan prioritetlər və start verilən infrastruktur təşəbbüsləri birbaşa Zəngəzur dəhlizi reallığı ilə qovuşur. Bu marşrut, sadəcə, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirən quru yolu deyil, Çindən Avropaya qədər uzanan Orta Dəhlizin ən qısa, ən təhlükəsiz və ən səmərəli qoludur. Naxçıvan bu şəbəkədə həm Türk dünyasını quru yollarla bir-birinə bağlayan tarixi körpü, həm də Şərq ilə Qərb arasında nəhəng ticarət axınlarını idarə edən mərkəzə çevrilir. Eyni zamanda bölgədəki Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun ən müasir hərbi standartlarla təchizatı və döyüş qabiliyyətinin yüksəldilməsi Azərbaycanın bu nəqliyyat qovşaqlarını və sərhəd təhlükəsizliyini hər cür təhdiddən qorumaq iqtidarında olduğunu nümayiş etdirir. Çünki qlobal arenada təhlükəsizlik təminatçısı ola bilməyən heç bir subyekt “orta güc” statusunu davamlı şəkildə qoruya bilməz.

Bununla yanaşı, müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təsir gücü qazanmağın əsas şərtlərindən biri də qlobal gündəliyin çağırışlarına adekvat cavab vermək,  xüsusilə “yaşıl enerji” keçidinə töhfə verməkdir. Prezidentin Naxçıvanın “yaşıl enerji zonası” konsepsiyasını irəli sürməsi Azərbaycanın iqtisadi diplomatiyasına tamamilə yeni keyfiyyət qazandırır. Muxtar respublikanın zəngin Günəş, külək və su enerjisi potensialının reallaşdırılması təkcə yerli tələbatın təmiz mənbələr hesabına ödənilməsi anlamına gəlmir. Bu layihələr Naxçıvandan Türkiyə və oradan Avropa bazarlarına bərpa olunan elektrik enerjisinin ixracını hədəfləyir. Nəticədə, Azərbaycan ənənəvi karbohidrogen resurslarının ixracatçısı olmaqla yanaşı, Avropanın gələcək ekoloji enerji təhlükəsizliyində də alternativ və etibarlı tərəfdaş mövqeyini möhkəmləndirir. Bu, ölkəmizin yumşaq gücünü və beynəlxalq prestijini artıran mühüm strateji gedişdir.

Naxçıvan, eyni zamanda Azərbaycanın qonşuluq siyasətinin və çoxtərəfli diplomatik manevr qabiliyyətinin sınaq meydanıdır. Türkiyə və İranla birbaşa sərhədə malik olan bu region Bakının balanslaşdırılmış, lakin milli maraqlara söykənən prinsipial xarici siyasətini nümayiş etdirir. Digər tərəfdən, Azərbaycan regionun digər dövlətləri ilə də konstruktiv dialoq və iqtisadi əməkdaşlıq formatlarını məhz Naxçıvan ətrafındakı layihələr (məsələn, Araz dəhlizi və enerji xətləri) vasitəsilə irəli sürür. Bu yanaşma heç bir xarici güc qütbündən asılı olmadan, bütün aktorlarla bərabərhüquqlu və qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibət qurmağı bacaran yetkin dövlət modelini –  klassik “orta güc” xəttini ifadə edir.

Bütün bu amillər göstərir ki, dövlət başçısının Naxçıvana hər bir gəlişi, qoyulan hər bir təməl və verilən hər bir strateji bəyanat vahid bir böyük tablonun ayrılmaz hissələridir. Naxçıvanda qurulan müasir logistika qovşaqları, dəmir yolu şəbəkələri, “yaşıl enerji” layihələri və möhkəmləndirilən hərbi qalxan Azərbaycanın beynəlxalq arenada artıq passiv müşahidəçi və ya qayda qəbul edən deyil, prosesləri istiqamətləndirən və yeni reallıqlar diktə edən bir dövlət olduğunu təsdiqləyir. Bakının cızdığı bu yeni geostrateji xəritədə Naxçıvan artıq periferiya və ya blokada məkanı deyil; o, Şərqlə Qərbi, Türk dünyasını və qlobal ticarət yollarını birləşdirən bütöv, qüdrətli və təsirli Azərbaycanın ən parlaq qapısıdır.

Nazlı YAQUBOVA

Naxçıvan Dövlət Universitetinin

Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müəllimi,

siyasi elmlər üzrə dissertant