Naxçıvanın artan geostrateji önəmi digər aktorların diqqətini də bu bölgəyə cəmləşdirir. Naxçıvana göstərilən diqqətin kökündə təkcə sosial qayğı deyil, həm də dərin geosiyasi hesablamalar dayanır. Onilliklər boyu blokada şəraitində yaşamış bu diyar uzun müddət “təcrid olunmuş sərhəd bölgəsi” kimi qəbul edilirdi. Lakin son illərdə həyata keçirilən siyasət bu təsəvvürü kökündən dəyişir: Naxçıvan müdafiə olunan kənar ərazidən fəal iqtisadi və tranzit mərkəzinə çevrilir.

Dövlət başçısının Naxçıvana reallaşdırdığı səfərlər heç vaxt yalnız regional inkişafın gedişinə baxış və ya cari daxili siyasət addımı kimi dəyərləndirilə bilməz. Bu səfərlər, bütövlükdə, Azərbaycanın Cənubi Qafqaz hüdudlarını aşaraq Avrasiya miqyasında formalaşdırdığı “orta güc” diplomatiyasının əyani və praktiki təzahürüdür.

Klassik və müasir politologiyada dövlətin “orta güc” statusu yalnız onun ərazi ölçüsü, demoqrafik göstəriciləri və ya hərbi potensialı ilə müəyyən olunmur. Bu status, ilk növbədə, beynəlxalq gündəliyə təsir göstərmək, regional böhranların nizamlanmasında təşəbbüskar mövqe tutmaq, qlobal tranzit-kommunikasiya şəbəkələrində etibarlı körpü rolunu oynamaq və çoxtərəfli diplomatiyada müstəqil oyunçu kimi qəbul edilmək qabiliyyətinə söykənir.

İkinci Qarabağ müharibəsi və ardınca dövlət suverenliyinin tam bərpa edilməsi ilə Azərbaycan bölgədəki status-kvonu və güc balansını köklü şəkildə dəyişdi. Azərbaycan artıq yalnız öz milli təhlükəsizliyini təmin edən regional dövlət deyil, həm də qlobal logistika və enerji xəritələrinə təsir göstərən, beynəlxalq münasibətlər sistemində söz sahibi olan fəal aktor kimi çıxış edir. Bu genişmiqyaslı strategiyanın ən həlledici, eyni zamanda ən həssas coğrafi bəndlərindən biri isə, şübhəsiz ki, Naxçıvandır.

Uzun müddət blokada vəziyyətində qalmasına baxmayaraq, milli dövlətçilik iradəsi sayəsində möhkəm qalaya çevrilmiş Naxçıvana bugünkü strateji baxış tamamilə başqa müstəviyə keçib. Naxçıvan artıq yalnız müdafiə olunan, təhlükəsizliyi qorunan periferiya deyil, o, bütövlükdə, Avrasiya məkanında iqtisadi inteqrasiyaya və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinə təsir göstərə biləcək mühüm mərkəzdir.

Cənab Prezidentin Naxçıvan səfərində vurğulanan prioritetlər və start verilən infrastruktur təşəbbüsləri birbaşa Zəngəzur dəhlizi perspektivi ilə qovuşur. Bu marşrut yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirən nəqliyyat xətti deyil, eyni zamanda Şərq-Qərb bağlantısının mühüm elementlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir. Naxçıvan bu şəbəkədə həm Türk dünyasını quru yollarla bir-birinə bağlayan tarixi körpü, həm də Şərqlə Qərb arasında formalaşan ticarət və nəqliyyat axınlarının mühüm qovşağına çevrilə bilər.

Eyni zamanda bölgədə yerləşən Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun müasir hərbi standartlara uyğun təchizatı və döyüş qabiliyyətinin yüksəldilməsi Azərbaycanın nəqliyyat və kommunikasiya layihələrinin, eləcə də sərhəd təhlükəsizliyinin qorunmasına xüsusi önəm verdiyini göstərir. Çünki qlobal arenada təhlükəsizlik təminatçısı rolunu yerinə yetirmək imkanına malik olmayan heç bir dövlət “orta güc” statusunu davamlı şəkildə möhkəmləndirə bilməz.

Bununla yanaşı, müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təsir gücü qazanmağın əsas şərtlərindən biri qlobal gündəliyin çağırışlarına adekvat cavab vermək, xüsusilə də “yaşıl enerji” keçidinə töhfə verməkdir. Prezidentin Naxçıvanın “yaşıl enerji zonası” konsepsiyasını irəli sürməsi Azərbaycanın iqtisadi diplomatiyasına yeni keyfiyyət qazandırır. Muxtar respublikanın zəngin günəş, külək və su enerjisi potensialının reallaşdırılması yalnız yerli tələbatın təmiz enerji mənbələri hesabına ödənilməsi anlamına gəlmir. Bu layihələr Naxçıvandan Türkiyəyə və oradan Avropa bazarlarına bərpa olunan elektrik enerjisinin ixracı perspektivini də gündəmə gətirir. Nəticədə, Azərbaycan ənənəvi karbohidrogen resurslarının ixracatçısı olmaqla yanaşı, Avropanın gələcək enerji təhlükəsizliyində bərpa olunan enerji sahəsində də etibarlı tərəfdaş mövqeyini gücləndirə bilər. Bu isə ölkənin yumşaq gücünü və beynəlxalq nüfuzunu artıran mühüm strateji istiqamətdir.

Naxçıvan, eyni zamanda Azərbaycanın qonşuluq siyasətinin, regional əməkdaşlıq imkanlarının və çoxtərəfli diplomatik manevr qabiliyyətinin mühüm strateji platformalarından biridir. Türkiyə və İranla birbaşa sərhədə malik olan bu region Bakının balanslaşdırılmış, lakin milli maraqlara söykənən prinsipial xarici siyasətini nümayiş etdirir. Digər tərəfdən, Azərbaycan regionun digər dövlətləri ilə konstruktiv dialoq və iqtisadi əməkdaşlıq formatlarını da Naxçıvan ətrafındakı nəqliyyat və enerji layihələri, o cümlədən “Araz dəhlizi” kimi təşəbbüslər vasitəsilə inkişaf etdirir. Bu yanaşma heç bir xarici güc qütbündən asılı olmadan müxtəlif aktorlarla bərabərhüquqlu və qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətlər qurmağı bacaran yetkin dövlət modelini – klassik “orta güc” xəttini ifadə edir.

Bütün bu amillər göstərir ki, dövlət başçısının Naxçıvana hər bir gəlişi, qoyulan hər bir təməl və səsləndirilən hər bir strateji bəyanat vahid böyük tablonun ayrılmaz hissəsidir. Naxçıvanda qurulan müasir logistika qovşaqları, inkişaf etdirilən dəmir yolu və nəqliyyat şəbəkələri, “yaşıl enerji” layihələri və gücləndirilən təhlükəsizlik imkanları Azərbaycanın beynəlxalq arenada artıq passiv müşahidəçi və ya qaydaları qəbul edən deyil, proseslərə təsir göstərən və yeni reallıqlar formalaşdıran dövlət olduğunu nümayiş etdirir.

Azərbaycanın yeni geostrateji strategiyasında Naxçıvan artıq periferiya və ya blokada məkanı deyil, o, Şərqlə Qərb, Türk dünyası ilə Avrasiya nəqliyyat məkanı arasında mühüm bağlantı nöqtəsinə çevrilir. Naxçıvanın inkişafı ilə bağlı həyata keçirilən layihələr Azərbaycanın regional mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsinə, enerji potensialının reallaşdırılmasına və ölkənin beynəlxalq təsir imkanlarının artırılmasına xidmət edir.

                                Nazlı YAQUBOVA

Naxçıvan Dövlət Universitetinin

Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müəllimi,

siyasi elmlər üzrə dissertant