Azərbaycan xalqının qədim dünyagörüşündə xüsusi yer tutan İlaxır çərşənbə təbiətin dörd ünsürünün – su, od, yel və torpağın oyanış mərhələsini ifadə edən müqəddəs zaman kimi qəbul olunur. Bu dörd ünsür yalnız mifoloji təsəvvürlərdə deyil, həm də xalqın maddi-mədəni irsində, xüsusilə memarlıqda öz dərin izlərini qoymuşdur. Məhz buna görə Əcəmi Naxçıvani yaradıcılığı İlaxır çərşənbənin fəlsəfəsini daş yaddaşında yaşadan ən parlaq nümunələrdən biri kimi çıxış edir.

Qədim türk dünyagörüşünə görə təbiətin dörd ünsürü kainatın harmonik quruluşunun əsasını təşkil edir. İnsanın varlığı da məhz suyun, odun, yelin və torpağın vəhdətində mənalanır. İlaxır çərşənbə isə bu vəhdətin kulminasiya nöqtəsi kimi təbiətin dirçəlişini, həyatın yenidən başlanmasını və kosmik nizamın bərpasını simvolizə edir. Bu baxımdan, çərşənbələr təkcə təqvim hadisəsi deyil, həm də insanın təbiətlə münasibətinin fəlsəfi modelidir. Bu fəlsəfi model öz bədii və simvolik ifadəsini memarlıqda taparaq daha davamlı və oxunaqlı formaya çevrilmişdir. Xüsusilə orta əsr Azərbaycan memarlığında ornament, kompozisiya və həndəsi quruluş vasitəsilə dörd ünsürün ideyası vizual sistemə çevrilmişdir. Əcəmi Naxçıvani bu sistemi ən yüksək səviyyədə ifadə edən sənətkarlardan biri kimi çıxış etmişdir. Onun yaratdığı abidələrdə hər bir xətt, forma və ritm, sadəcə, estetik məqsəd daşımır, eyni zamanda kosmik nizamın, təbiət qanunlarının və insan ruhunun simvolik ifadəsi kimi çıxış edir. Əcəmi yaradıcılığına yalnız memarlıq nümunəsi kimi deyil, həm də İlaxır çərşənbənin fəlsəfəsini daşıyan, onu zaman və məkan daxilində qoruyaraq gələcək nəsillərə ötürən bir mədəni kod kimi yanaşmaq mümkündür.

Əcəmi memarlığında müşahidə olunan dörd ünsür sistemi, əslində, çərşənbələrin ardıcıllığı ilə səsləşən kosmik bir ritm təşkil edir. Su çərşənbəsinin təmizləyici və həyat verici mahiyyəti onun ornamentlərindəki axıcı xətlərdə, ritmik təkrarlarda, meandr ornamentlərində, “S” formalı nəbati naxışlarda və sonsuzluq təsəvvürü yaradan kompozisiyalarda özünü göstərir. Bu axıcılıq insanın ruhən yenilənməsi, təbiətlə və kainatla harmoniyaya qovuşması ideyasını xatırladır. Sanki Möminə xatun türbəsi üzərindəki hər bir naxış suyun sakit, lakin davamlı axarını daş yaddaşına köçürür, nəbati ornamentlərin ritmik hərəkəti həyatın dövranını, bulaqların, çayların və yağış sularının daim yenilənən axınını simvolizə edir. Hər detal insanın daxili sükutunu oyadır, meditativ bir ritm yaradaraq məkanı həm ruhani, həm də kosmik bir harmoniyaya çevirir. Beləliklə, Əcəmi memarlığı su elementinin fəlsəfi, estetik və kosmoqonik funksiyasını birləşdirərək, baxan hər kəsi həm vizual, həm də mənəvi olaraq təbiətin axıcı enerjisinə qoşur.

Od çərşənbəsinin enerjisi Əcəmi yaradıcılığında yalnız işıq və parıltı ilə deyil, həm də forma, ritm və kompozisiya vasitəsilə ifadə olunur. Günəş şüalarının ornamentlər üzərində yaratdığı işıq-kölgə oyunu odun canlılığını, titrəyişini, hərəkətini və dirildici gücünü simvolizə edir. Dairəvi və ulduzvari kompozisiyalar, həndəsi motivlər yalnız bəzək elementi kimi deyil, eyni zamanda kainatın enerjisini, ilahi nizamını və kosmik ritmini daşıyan rəmzi strukturlar kimi çıxış edir. Bu kompozisiyaların ritmik təkrarı və mərkəzə doğru yönəlmiş simmetriya hissi odun yayılmasını, hərəkətini və dirildici təsirini vizual şəkildə təqdim edir. Daş üzərindəki işıq-kölgə kontrastları isə odun dinamikliyini və ruhani gücünü daha da gücləndirir. Belə ki, İlaxır çərşənbədə tonqal üzərindən tullanmaq ənənəsi ilə bu memarlıq dili arasında dərin bir semantik və fəlsəfi paralellik yaranır. Od həm fiziki, həm ruhani enerjinin simvolu kimi çıxış edir, həm də insan ruhunun hərəkətini, coşqusunu və yenilənməsini daşdakı hər detal vasitəsilə əks etdirir. Beləliklə, Əcəmi memarlığı odun kosmik, fəlsəfi və estetik funksiyasını birləşdirərək həm gözlə, həm də ruhla qavranan bir təcrübə yaradır.

Yel çərşənbəsi Əcəmi memarlığında daha incə, görünməz, lakin bütöv abidələrin ritmini və harmoniyasını müəyyən edən bir formada təcəssüm tapır. Bu ünsür məkanların içində dolaşan işıq, hava və boşluq vasitəsilə hiss olunur. Səthlərin ritmik bölünməsi, şaquli yüksəlişlər, qapalı və açıq boşluqların qarşılıqlı oyunu, yan dayaqlar arasındakı məsafələrin nəzəri hesablanması və işıq-kölgə kontrastları memarlıqda davamlı bir dinamika yaradır. Bu dinamika yelin azad ruhunu, hərəkətini, dəyişkənliyini, təbiət qanunlarının və zamanın axışını simvolizə edir. Ornamentlərdəki incə xətlər və həndəsi naxışların ritmik təkrarı yelin qısa və uzun dalğalanmalarını, fırtına və sakitlik anlarını vizual şəkildə təqdim edir. Məkanların hər guşəsi bu ünsürün ritmini əks etdirir, hava axını yalnız fiziki deyil, həm də hiss olunan, məkanı nəfəs alan, canlı və dəyişkən bir varlıq kimi göstərir. Beləliklə, Əcəmi memarlığında yel elementinin incə təsiri insan ruhunu və məkanın enerjisini birləşdirən görünməz, lakin güclü bir dinamizm yaradır, hər baxışda fərqli bir hərəkət və ritm kəşf edilməsinə imkan verir. Bu, İlaxır çərşənbənin hərəkət və dəyişkənlik fəlsəfəsini daş yaddaşda əbədiləşdirir.

Torpaq çərşənbəsi isə Əcəmi yaradıcılığının əsas dayağı, memarlıq fəlsəfəsinin mərkəzi sütunu kimi çıxış edir. Onun tikililərində torpaq yalnız tikinti materialı deyil, həm də yaradılışın və mövcudluğun fəlsəfi başlanğıcı kimi qəbul olunur. Abidələrin möhkəmliyi, konstruktiv sabitliyi, bünövrələrin dayanıqlığı və yerə bağlılığı torpaq ünsürünün gücünü, davamlılığını və əbədiliyini vizual şəkildə ifadə edir. Hər bir struktural elementin yerin yaddaşı ilə harmonik uyğunluğu torpağın zaman və məkan içində qorunan enerjisini göstərir. Möminə xatun türbəsinin dayaqları və divarları kimi monumental nümunələr torpağın sabitliyini, səssiz, amma dərin nəfəsini və həyat verici qüvvəsini daşıyır. Torpaq həm insanın varlığının başlanğıcını, həm dönüşünü, həm fiziki, həm də mənəvi sabitliyi simvolizə edir. Onun memarlıqda yaradılan ritmik və həndəsi naxışlarla birlikdə təcəssümü insanın daxili təhlükəsizlik, qorunma və harmoniya hissini oyadır. Beləliklə, Əcəmi memarlığı torpağın yalnız maddi əsas kimi deyil, həm də mədəniyyətin, tarixin, kosmik və ruhani nizamın əbədi simvolu olduğunu sübut edən bir sistem kimi çıxış edir. Bu sistem əsrlərboyu insanla təbiət arasında görünməz bir bağ yaratmaqla Torpaq çərşənbəsinin fəlsəfi və metafizik mahiyyətini daş yaddaşda əbədiləşdirir.

Nəticə etibarilə, Əcəmi Naxçıvani memarlığı ilə İlaxır çərşənbə arasında dərin bir məna bağlılığı mövcuddur. Çərşənbələrdə qeyd olunan dörd ünsür onun memarlıq dilində artıq daşlaşmış, əbədiləşmiş və sükutla danışan rəmzlərə çevrilmişdir. Bu baxımdan, Əcəmi yaradıcılığı yalnız estetik və texniki nailiyyət deyil, həm də xalqın mifoloji yaddaşının, təbiətlə qurduğu mənəvi əlaqənin memarlıqda ifadəsidir.

Bu gün də bu ənənə yaşayır və yeni məna qazanır. Naxçıvanda Novruz bayramı hər il Əcəmi seyrəngahı ərazisində qeyd olunur. Bu məkanın seçilməsi təsadüfi deyil. Çünki burada Əcəmi irsi ilə xalqın qədim bayram ənənələri qovuşur, dörd ünsürün simvolik dünyası canlı şəkildə yaşadılır. Beləliklə, əsrlər əvvəl daş yaddaşına həkk olunmuş fəlsəfə bu gün bayram mərasimləri ilə yenidən canlanır, keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır.

Əgər İlaxır çərşənbə təbiətin oyanışının bayramıdırsa, Əcəmi memarlığı bu oyanışın daş yaddaşıdır. Burada çərşənbələrin hər biri bir ünsür kimi deyil, bir ruh halı, bir kosmik harmoniya kimi yaşayır. Bu harmoniya əsrlər keçsə də, öz sükut dili ilə insanı düşündürməyə davam edir. Bu sükut, əslində, danışan bir sükutdur, daşın içində gizlənmiş zamanın nəfəsi, təbiətin ritmi və insan ruhunun əbədi axtarışıdır. Əcəmi abidələrinə baxan hər bir insan bu harmoniyanı yalnız görmür, eyni zamanda torpağın sabitliyini, suyun axıcılığını, yelin azadlığını və odun dirildici enerjisini hiss edir. Bu ünsürlər burada bir-birindən ayrı deyil, vahid bir bütövlüyün parçaları kimi çıxış edir və insanı kainatla üz-üzə qoyur. Əcəmi memarlığı, bu mənada yalnız keçmişin mirası deyil, bu gün də yaşayan, nəfəs alan bir mədəni yaddaşdır. O hər baxışda yeni məna açan, hər düşüncədə yeni suallar doğuran bir fəlsəfi sistemdir. Bu sistemdə insan öz yerini, təbiətlə bağını və varlığının mahiyyətini daha dərindən dərk edir. Bəlkə də, buna görədir ki, Əcəmi abidələri qarşısında insan yalnız tamaşaçı olmur. O bu səssiz dialoqun iştirakçısına çevrilir. Məhz bu anda anlayır ki, İlaxır çərşənbənin oyanış fəlsəfəsi təkcə təbiətdə deyil, insanın öz daxilində də baş verir. Əcəmi memarlığı isə bu daxili oyanışı əsrlərboyu qoruyaraq bizə çatdıran əbədi bir yaddaş kimi yaşayır.

Brilyant CƏFƏRLİ

AMEA Naxçıvan Bölməsinin

İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun

Memarlıq, şəhərsalma və abidələrin bərpası şöbəsinin elmi işçisi