Son illər dünyada baş verən texnoloji dəyişikliklər göstərir ki, artıq inkişafın əsas göstəricilərindən biri rəqəmsal transformasiya və süni intellekt texnologiyalarının tətbiqidir. Əgər əvvəllər süni intellekt haqqında yalnız elmi araşdırmalarda, gələcəklə bağlı proqnozlarda danışılırdısa, bu gün o, gündəlik həyatın, iqtisadiyyatın, səhiyyənin, təhsilin, sənayenin, nəqliyyatın və dövlət idarəçiliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələri rəqabət qabiliyyətini artırmaq, dövlət xidmətlərini təkmilləşdirmək, milli təhlükəsizlik sistemlərini gücləndirmək və iqtisadi artımı sürətləndirmək üçün məhz süni intellekt texnologiyalarına böyük investisiyalar yatırırlar.

Azərbaycan da bu qlobal inkişaf prosesindən kənarda qalmır. Ölkədə rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsi, innovativ texnologiyaların tətbiqi, elektron xidmətlərin inkişafı və süni intellekt istiqamətində aparılan işlər dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən birinə çevrilib. Bu istiqamətdə qəbul olunan qərarlar göstərir ki, məqsəd yalnız texnoloji yenilikləri tətbiq etmək deyil, eyni zamanda Azərbaycanın gələcək inkişaf modelini müasir rəqəmsal əsaslar üzərində qurmaqdır.

Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclasında səsləndirdiyi fikirlər də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O bildirib: “Süni intellekt artıq gələcəyin deyil, bu günün əsas inkişaf amilidir. Eyni zamanda süni intellektin dövlətlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolu artmaqdadır və artıq mərkəzi yer tutur. Sirr deyil ki, dünyanın aparıcı dövlətlərində süni intellektin inkişafı gözlənilən proqnozlardan daha sürətli gedir və bu öz növbəsində həm yeni imkanlar, eyni zamanda yeni təhlükələr yaradır”.

Bu fikirlər müasir dövrün reallığını tam əks etdirir. Çünki süni intellekt artıq yalnız texnologiya sahəsinin deyil, dövlətlərin strateji inkişaf konsepsiyalarının əsas elementlərindən biri hesab olunur. İri dövlətlər arasında rəqabətin mühüm hissəsi məhz süni intellekt sahəsində gedir. Kim bu texnologiyanı daha sürətlə inkişaf etdirirsə, iqtisadiyyatını daha səmərəli idarə edir, təhlükəsizlik sistemini daha möhkəm qurur və vətəndaşlarına daha keyfiyyətli xidmətlər təqdim edir.

Süni intellekt dövlət idarəçiliyində qərarların daha operativ qəbul edilməsinə, xidmətlərin avtomatlaşdırılmasına və vətəndaş məmnuniyyətinin artırılmasına geniş imkanlar yaradır. Bu gün bir çox ölkələrdə vergi, gömrük, səhiyyə və təhsil sistemlərində süni intellektdən uğurla istifadə olunur.

Bununla yanaşı, süni intellekt iqtisadi inkişafın da əsas hərəkətverici qüvvələrindən hesab olunur. Müasir müəssisələr istehsal proseslərini avtomatlaşdırır, logistika sistemlərini optimallaşdırır, maliyyə risklərini əvvəlcədən müəyyən edir və istehlakçı davranışlarını analiz edərək daha səmərəli fəaliyyət göstərirlər. Nəticədə, məhsuldarlıq artır, vaxt itkisi azalır və resurslardan daha səmərəli istifadə olunur.

Lakin texnologiyanın inkişafı yalnız üstünlüklər gətirmir. Süni intellektdən qanunsuz istifadə halları, saxta məlumatların hazırlanması, kiberhücumların mürəkkəbləşməsi, şəxsi məlumatların oğurlanması və informasiya manipulyasiyası kimi təhlükələr də getdikcə artır.

Buna görə də rəqəmsal inkişaf təhlükəsizlik məsələləri ilə paralel şəkildə həyata keçirilməlidir.

Mehriban xanım Əliyeva bu məqama xüsusi diqqət çəkərək bildirib: “Biz yeni çağırışlara, xüsusilə kibertəhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi sahəsində olan və yaranan risklərə hazır olmalıyıq”.

Bu çağırış xüsusilə aktualdır. Müasir dövrdə dövlətlərin təhlükəsizliyi artıq yalnız fiziki sərhədlərin qorunması ilə məhdudlaşmır. İnformasiya məkanı da milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Kiberhücumlar enerji sistemlərinə, bank sektoruna, dövlət informasiya bazalarına və kommunikasiya infrastrukturuna ciddi zərər vura bilər. Buna görə də rəqəmsal texnologiyalar inkişaf etdikcə kibertəhlükəsizlik tədbirləri də eyni sürətlə gücləndirilməlidir.

Məhz bu səbəbdən dünyanın qabaqcıl ölkələri kibermüdafiə sistemlərinə milyardlarla dollar sərmayə yatırırlar. Süni intellekt bu sahədə həm təhlükələrin aşkarlanmasında, həm də onların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Eyni zamanda kibercinayətkarlar da süni intellekt imkanlarından istifadə etdikləri üçün mübarizə daha mürəkkəb xarakter alır.

Azərbaycan da informasiya təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atır. Dövlət qurumlarının rəqəmsal infrastrukturu genişləndirilir, elektron xidmətlərin təhlükəsizlik standartları yüksəldilir və müasir texnologiyalar tətbiq edilir. Bu prosesdə beynəlxalq əməkdaşlıq və qabaqcıl təcrübənin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Birinci vitse-prezident çıxışında bu məsələni də ön plana çəkərək qeyd edib: “Fəaliyyətimiz bütün dövlət qurumlarının birgə fəal və səmərəli işini tələb edir. Məqsədimiz Azərbaycanı rəqəmsal inkişaf və süni intellekt sahələrində regionun aparıcı dövlətlərindən birinə çevirməkdir. Biz xarici, beynəlxalq təcrübəni öyrənməli, uğurlu modellərdən istifadə etməliyik. Lakin bütün qərarlar Azərbaycanın milli maraqlarına və ehtiyaclarına cavab verən amillərə əsasən qəbul olunmalıdır”.

Bu yanaşma Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf strategiyasının əsas prinsiplərini əks etdirir. Dünyanın uğurlu təcrübəsini öyrənmək vacibdir, lakin hər bir ölkənin öz milli maraqları, sosial xüsusiyyətləri və inkişaf prioritetləri nəzərə alınmalıdır. Xarici modellərin kor-koranə tətbiqi yox, onların yerli şəraitə uyğunlaşdırılması daha səmərəli nəticələr verir.

Süni intellektin rəqəmsal dalğası dünyanı yenidən formalaşdırarkən bu böyük transformasiya bütün cəmiyyətin fəal iştirakı ilə reallaşır. Kodların idarə etdiyi bu yeni dövrdə ən mühüm sərvət insan kapitalıdır.

Bu gün əmək bazarında da yeni reallıqlar formalaşır. Süni intellekt bəzi ənənəvi peşələri dəyişdirsə də, önümüzdə yeni üfüqlər açır. Proqramçılar, məlumat analitikləri, kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri və süni intellekt mühəndisləri artıq gələcəyin ən çox tələb olunan peşə sahibləridir. Gənclərin bu sahəyə maraq göstərməsi ölkənin rəqəmsal sabahını sığortalayır.

Bu texnologiya tibb və təhsil kimi həyati sahələrdə də əsaslı dönüş yaradır. Səhiyyədə xəstəliklərin erkən diaqnostikası, təhlili və fərdi müalicə üsulları insan ömrünün keyfiyyətini artırır. Təhsil sistemində isə fərdiləşdirilmiş öyrənmə metodları və rəqəmsal platformalar hər bir zəkanın öz potensialına uyğun inkişaf etməsinə şərait yaradır.

Azərbaycanın addımladığı rəqəmsal transformasiya yolu ölkəmizin regiondakı mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, iqtisadi dayanıqlığımıza, milli təhlükəsizliyimizə və vətəndaş rifahına xidmət edir. Sürətlə dəyişən dünyada əsl uğur texnologiyanı milli inkişafın xidmətinə verməkdir. Süni intellekt bu baxımdan Azərbaycanın gələcəyini formalaşdıran mühüm strateji istiqamətdir.

Elnurə CƏFƏROVA