Görkəmli şərqşünas alimin elmi irsinə ehtiramla

10 oktyabr Azərbaycan şərqşünaslıq elminin görkəmli nümayəndələrindən biri, filologiya elmləri doktoru, professor Aida İmanquliyevanın doğum günüdür. Azərbaycan elmi və mədəni fikir tarixində özünəməxsus yeri olan Aida İmanquliyevanın zəngin elmi irsi, xüsusilə ərəb ədəbiyyatının tədqiqi istiqamətində apardığı araşdırmalar bu gün də öz elmi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır.

Aida İmanquliyevanın adı Azərbaycan şərqşünaslıq məktəbinin inkişafı ilə sıx bağlıdır. O, ərəb ədəbiyyatının yalnız ayrı-ayrı nümayəndələrinin yaradıcılığını araşdırmaqla kifayətlənməmiş, bütövlükdə, ərəb ədəbi fikrinin inkişaf mərhələlərinə, yeni ədəbi cərəyanların formalaşmasına, Şərq və Qərb ədəbi-mədəni əlaqələrinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Alimin tədqiqatlarında ərəb ədəbiyyatının tarixi və nəzəri məsələləri ilə yanaşı, XIX-XX əsrlər ərəb ədəbi fikrində baş verən yeniləşmə prosesləri də geniş elmi təhlilə cəlb edilmişdir.

Aida İmanquliyevanın elmi irsində ərəb ədəbiyyatının görkəmli simalarının yaradıcılığının araşdırılması mühüm yer tutur. Onun tədqiqatlarında ərəb məhcər ədəbiyyatının nümayəndələri – Cübran Xəlil Cübran, Mixail Nuaymə və Əmin ər-Reyhani kimi sənətkarların yaradıcılığı xüsusi diqqət mərkəzində olmuşdur. Bu araşdırmalar vasitəsilə ərəb ədəbiyyatında yeni düşüncə və estetik meyillərin meydana gəlməsi, Şərq və Qərb ədəbi əlaqələrinin inkişafı, milli ədəbiyyatın dünya ədəbi prosesinə inteqrasiyası kimi məsələlərə aydınlıq gətirilmişdir.

Alimin “Ərəb ədəbiyyatının görkəmli simaları” kitabı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsər ərəb ədəbiyyatının ayrı-ayrı nümayəndələrinin yaradıcılığını tanıtmaqla yanaşı, oxucunu həmin sənətkarların yaşadığı dövrün ictimai, fəlsəfi və ədəbi mühiti ilə də tanış edir. Bu xüsusiyyət kitabı yalnız mütəxəssislər üçün deyil, ərəb dili və ədəbiyyatı ilə maraqlanan geniş oxucu auditoriyası üçün də dəyərli mənbəyə çevirir.

Aida İmanquliyevanın yaradıcılığında diqqətçəkən əsas cəhətlərdən biri onun Şərq ədəbiyyatına milli və eyni zamanda universal dəyərlər prizmasından yanaşması, Şərq və Qərb mədəniyyətləri arasında qarşılıqlı əlaqələrə xüsusi diqqət yetirməsidir. O, ərəb ədəbiyyatını yalnız müəyyən bir regionun ədəbi nümunələri kimi deyil, ümumdünya ədəbi prosesinin mühüm tərkib hissəsi kimi təqdim edirdi. Onun tədqiqatlarında insan, mənəviyyat, azadlıq, mənəvi axtarış, Şərq və Qərb münasibətləri kimi ümumbəşəri mövzular xüsusi yer tutur. O, ərəb məhcər ədəbiyyatını araşdırarkən bu ədəbiyyatın formalaşmasına təsir edən müxtəlif ədəbi və fəlsəfi cərəyanları da nəzərə almış, Şərq ədəbi düşüncəsinin Qərb dünyası ilə təmas nəticəsində keçirdiyi dəyişiklikləri elmi əsaslarla izah etmişdir. Bu yanaşma onun tədqiqatlarını öz dövrü üçün yenilikçi edən xüsusiyyətlərdən biri idi.

Professor Aida İmanquliyevanın elmi fəaliyyəti Azərbaycan ərəbşünaslığının inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir. Onun əsərləri Azərbaycanda ərəb ədəbiyyatının sistemli şəkildə öyrənilməsinə, bu sahədə yeni tədqiqat istiqamətlərinin formalaşmasına və gənc tədqiqatçıların ərəb ədəbi irsinə marağının artmasına mühüm təsir göstərmişdir.

Alimin fəaliyyəti yalnız elmi tədqiqatlarla məhdudlaşmamışdır. O, pedaqoq və elm təşkilatçısı kimi də Azərbaycan şərqşünaslığının inkişafına öz töhfəsini vermişdir. Onun elmi məktəbi və yetişdirdiyi tədqiqatçılar bu gün də müxtəlif elmi və tədris müəssisələrində fəaliyyət göstərərək Azərbaycan şərqşünaslıq ənənələrini davam etdirirlər.

Bu gün Azərbaycan ali məktəblərində ərəb dili və ədəbiyyatının tədrisi ilə məşğul olan müəllimlər üçün Aida İmanquliyevanın elmi irsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Naxçıvan Dövlət Universitetinin Şərq dilləri kafedrasında ərəb dilinin və Şərq dillərinin tədrisi ilə məşğul olan müəllimlər üçün də görkəmli şərqşünaslarımızın irsi mühüm mənəvi və elmi örnəkdir. Çünki hər bir yeni nəsil şərqşünas öz fəaliyyətində yalnız dil öyrətməklə kifayətlənməməli, tələbələrdə Şərq mədəniyyətinə, ədəbiyyatına və elmi irsinə maraq formalaşdırmalıdır. Aida İmanquliyevanın elmi fəaliyyəti bu baxımdan müəllimlər üçün də, tələbələr üçün də örnək təşkil edir və qiymətli elmi-mədəni mənbə rolunu oynayır.

Aida İmanquliyevanın ömür yolu qısa olsa da, onun elmə bəxş etdiyi irs uzunömürlüdür. O, Azərbaycan şərqşünaslıq elminin inkişafında özünəməxsus məktəb yaratmış, ərəb ədəbiyyatının Azərbaycan elmi mühitində daha dərindən tanınmasında böyük xidmət göstərmişdir. Onun əsərləri zaman keçdikcə öz aktuallığını itirmir, əksinə, yeni tədqiqatlar üçün zəngin elmi baza rolunu oynayır.

Bu gün Aida İmanquliyevanın adını hörmətlə yad etmək yalnız görkəmli bir alimin xatirəsini anmaq deyil. Bu, eyni zamanda Azərbaycan şərqşünaslıq elminin keçdiyi şərəfli yolu, elmə xidmət etmiş böyük alimlərin irsini gələcək nəsillərə çatdırmaq deməkdir. Onun yaradıcılığı göstərir ki, Şərq dünyasını öyrənmək yalnız bir dilin və ya ədəbiyyatın tədqiqi deyil, müxtəlif mədəniyyətlər arasında körpü yaratmaq, insan düşüncəsinin və mənəvi dəyərlərin ümumbəşəri mahiyyətini dərk etməkdir.

10 oktyabr – Aida İmanquliyevanın doğum günü – bu böyük alimin zəngin elmi irsinə yenidən nəzər salmaq, onun əsərlərini yeni nəsillərə tanıtmaq və Azərbaycan şərqşünaslıq məktəbinin görkəmli nümayəndələrini ehtiramla yad etmək üçün əlamətdar tarixdir. Aida İmanquliyevanın adı Azərbaycan elminin yaddaşında yalnız görkəmli ərəbşünas alim kimi deyil, həm də Şərq və Qərb arasında elmi-mədəni dialoqa töhfə vermiş, özündən sonra zəngin elmi irs qoymuş böyük ziyalı kimi yaşayır.

Xəfayət ƏLİYEVA

Naxçıvan Dövlət Universiteti
Şərq dilləri kafedrasının müdiri,

 pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru