Son illərdə dünyada baş verən müharibələr və bu müharibələrdə yeni texnoloji sistemlərin tətbiqi bizi daha ayıq olmağa və bu silahlarla gələn təhlükəni müəyyən etməyə vadar edir. Cənab Prezident İlham Əliyev ölkəmizdə hərbi sənayenin inkişafı, hərbi strukturların genişləndirilməsi və müasirləşməsi zərurəti ilə bağlı müxtəlif tədbirlərdə mesajlar verir, Azərbaycan cəmiyyətini hazır və ayıq olmağa səsləyir.  

Dünya artıq barıt və qurğuşun dövrünü geridə qoyub. Bu gün cəbhələrdə səngər savaşları deyil, texnologiyaların, süni intellektin və kosmik şüaların mübarizəsi gedir. Son günlərdə Yaxın Şərqdə şahidi olduğumuz hadisələr göstərir ki, biz artıq “Görünməyən müharibələr” erasındayıq. Bəs bu günün və sabahın ən qorxulu silahları hansılardır? Biz bu silahlardan gələn təhlükədən qorunmağa hazırıqmı?

Hipersonik raketlər: Radarların aciz qaldığı sürət – Müasir silahlanmanın zirvəsi sayılan hipersonik raketlər səsdən 5-10 dəfə daha sürətlə hərəkət edir. Bu raketləri mövcud hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə vurmaq, demək olar ki, qeyri-mümkündür. Rusiya və Çinin bu sahədəki üstünlüyü, ABŞ-nin sarsılmaz hesab olunan “aviadaşıyıcı hegemonluğunu” sual altına qoyub.

Süni intellektli “qatil” dronlar – Artıq dronlar, sadəcə uzaqdan idarə olunan aparatlar deyil. Yeni nəsil “kamikadze” dronlar hədəfi özləri seçir, qərarı özləri verir. Çinin “poliqon” kimi istifadə etdiyi bölgələrdə sınaqdan keçirdiyi “Dron sürüləri” (Drone Swarms) eyni anda yüzlərlə aparatın bir beyin kimi hərəkət edərək istənilən müdafiə səddini keçməsinə imkan verir.

Lazer və enerji silahları (DEW) – İsrailin “dəmir şüa” (Iron Beam) sistemi göstərdi ki, lazer artıq fantastik filmlərin mövzusu deyil. Cəmi bir neçə dollarlıq enerji xərci ilə milyon dollarlıq raketləri göydəcə buxarlandıran bu silahlar, hərb elmində maliyyə balansını tamamilə dəyişir.

Kiber silahlar: “Səssiz nüvə bombası” – Bəzən ən güclü silah bir koddur. Bir ölkənin enerji sistemini, bank şəbəkəsini və hərbi rabitəsini bir düymə ilə söndürmək, atom bombasından daha təsirli ola bilər. Çinin qurduğu “Rəqəmsal qalxan” məhz bu kiber zərbələrə qarşı bir sınaq idi.

Kosmik silahlar və peyk qatilləri – Müasir müharibələr peyklərin idarəetməsindən asılıdır. Peykləri sıradan çıxaran lazerlər və ya “parazit” peyklər rəqibi tamamilə “kor və kar” qoya bilər.

Naməlum silahlar və Çinin “Gizli texnoloji zirehi”

Müasir cəbhələrdə sınaqdan keçən elə silahlar var ki, onlar haqqında hərbi dərsliklərdə hələ heç bir məlumat yoxdur. Söhbət, sadəcə, sürətdən getmir, söhbət fizika qanunlarını çətinliyə salan “naməlum texnologiyalardan” gedir.

“Kvant radarları” və görünməzliyin sonu – Çinin gizli laboratoriyalarında hazırlanan kvant radarları adi radio dalğaları ilə deyil, kvant dolaşıqlığı (quantum entanglement) prinsipi ilə işləyir. Bu o deməkdir ki, ABŞ-nin milyardlarla dollar xərclədiyi “Stealth” (görünməzlik) texnologiyası bu radarlar üçün, sadəcə, açıq hədəfdir. Artıq poliqonda sınaqdan keçən bu “gizli gözlər” Qərbin hava üstünlüyünü kölgədə qoyur.

EMB (Elektromaqnit bombası) – “Səssiz qaranlıq” – Bu silah partlamır, can almır. O, sadəcə, bir saniyəlik impulsu ilə bütün elektronikanı, telefonları, hərbi rabitəni və elektrik şəbəkəsini sıradan çıxarır. Çinin sınaqdan keçirdiyi bu texnologiya, rəqibi bir anda daş dövrünə qaytarmaq qüdrətindədir.

Neyro-psixoloji silahlar – “Dünyanı bir-birinə qatan gedişlər”in arxasında həm də kütlələrin şüuruna təsir edən kiber-tezliklər dayanır. Çinin texnoloji zəkası süni intellekt vasitəsilə informasiya axınını elə idarə edir ki, hədəf ölkədə xaos və qorxu öz-özünə, heç bir güllə atılmadan yaranır.

Kosmik “Relis” silahları – Çin peyklərindən yerə doğru atılan və heç bir partlayıcı maddə daşımayan volfram çubuqlar. Onlar sadəcə, kinetik enerji və sürətlə yerə dəyərək kiçik bir atom bombası qədər dağıntı törədir. Bu, “ulduz savaşları”nın bugünkü reallığıdır.

Bəs müasir silahlardan qorunmaq üçün hansı təhlükəsizlik

tədbirləri görmək lazımdır?

Silahlar “naməlum” və “görünməz” olanda onlardan qorunmaq üçün köhnə sığınacaqlar və beton divarlar artıq kifayət etmir. Müasir dünyada təhlükəsizlik artıq fiziki deyil, daha çox texnoloji və strateji xarakter daşıyır. Bu “poliqon” dünyasında sağ qalmaq üçün dövlətlər və fərdlər aşağıdakı “yeni nəsil təhlükəsizlik” tədbirlərini görməlidir. Bunlardan ən vacib olanı elektron və kiber “Qalxanlar”dır (Digital Sovereignty). Müasir silahların çoxu peyk və internet siqnalları ilə işləyir. Onlardan qorunmağın yolu həmin siqnalları kəsməkdir.

Milli Şəbəkə sisteminin qurulması az da olsa, təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətlidir. Dövlətlər xarici asılılığı olan (məsələn, ABŞ-nin GPS sistemi və ya Qərb serverləri) sistemlərdən uzaqlaşıb, öz qapalı internet və naviqasiya şəbəkələrini qurmalıdırlar.

Elektron müharibə (EW) sistemlərinin qurulması vacib tədbirlərdən biridir. Gələn dronun və ya raketin beynini “yandırmaq” üçün güclü tezlik yayıcılar (jammer) quraşdırılmalıdır. Bu, raketi partlatmaqdan daha effektivdir, çünki onu sadəcə, “yolundan azdırır”.

“Görünməzlik” texnologiyalarının (anti-detection) tətbiqi də bizi yeni əsrin yeni zərbələrindən qoruya biləcək ən vacib tədbirlərdən biridir. Müasir radarlar hər şeyi görür. Qorunmaq üçün isə həm hərbi texnika, həm də strateji obyektlər üçün xüsusi materiallar lazımdır:

Radar uducu örtüklərin hazırlanması binaları və texnikanı qoruyacaq vasitələrdən biridir. Lakin bu elə maddələrlə örtülməlidir ki, lazer və ya radar şüası ona dəyib geri qayıtmasın.

Yeraltı şəhərlərin salınması da bizi təhlükədən qoruya biləcək ən mühüm addımdır. Naməlum silahlardan və nüvə təhlükəsindən qorunmağın hələ də ən etibarlı yolu dərin qatlara enməkdir. Amma bu sığınacaqlar həm də kiber-hücumlardan izolyasiya olunmuş “Faradey qəfəsi” (elektromaqnit dalğaları keçirməyən konstruksiya) prinsipi ilə qurulmalıdır.

Fərdi təhlükəsizlik: informasiya təhlükəsizliyi müasir müharibələrin təkcə raketlə deyil, həm də qorxu ilə aparıldığını göstərir. Bəs fərd olaraq biz nə edə bilərik?

Bunun üçün, ilk növbədə, rəqəmsal izi azaltmalıyıq. Çünki süni intellekt və hədəf seçən silahlar bizim internetdəki izlərimizlə bizi tapa bilər. Kritik anlarda smartfon və GPS cihazlarından uzaq durmaq ən sadə, amma ən təsirli qorunma üsullarından biridir.

Bundan başqa, hər bir vətəndaş informasiyanı analitik süzgəcdən keçirməlidir. Psixoloji silahlardan qorunmağın yolu “saxta xəbər” (fake news) xaosuna düşməməkdir.

“Offline” həyata hazırlıq da bizə həyatda qalmağın yollarından birini seçməyə imkan verir. Əgər kiber-silahlar işıq və internet şəbəkəsini söndürərsə (ki, bu çox realdır), cəmiyyət “offline” rejimdə yaşamağı bacarmalıdır:

Analoq sistemlərə qayıdış etməklə hərbi və mülki sahədə rəqəmsal sistemlərlə yanaşı, köhnə üsulla işləyən (mexaniki) rabitə və idarəetmə vasitələrini ehtiyatda saxlaya bilərik.

Enerji müstəqilliyi isə mərkəzi şəbəkədən asılı olmayan kiçik, yerli günəş və ya külək enerji mənbələri kiber-hücum zamanı həyat xətti rolunu oynayır.

Müasir müharibədə ən böyük sığınacaq beton divarlar deyil, insanın öz zəkası və hadisələrin pərdəarxasını oxumaq qabiliyyətidir. Əgər biz ulduzların dilini və düşmənin texnoloji hədəflərini biliriksə, artıq yarı-yarıya qorunmuşuq deməkdir.

Düşünürəm ki, müasir dünyada bəlkə də ən böyük qorunma vasitəsi birlik və soyuqqanlılıqdır. Çünki ən müasir silah belə, daxildən sarsılmayan, bir yumruq kimi birləşmiş və hadisələri öncədən görən bir cəmiyyəti tamamilə məhv edə bilməz.

Azərbaycan Ordusu da xüsusilə son illərdə dünyadakı ən müasir hərbi trendləri yaxından izləyərək öz arsenalını “ağıllı güc” prinsipi ilə yeniləyir. Azərbaycan Ordusu təkcə say üstünlüyünə deyil, həm də rəqəmsal üstünlüyə və yüksək texnoloji silahlara əsaslanan bir güc mərkəzinə çevrilir. Bu inkişaf ölkənin həm regional təhlükəsizliyini təmin edir, həm də müasir hərbi elmin zirvəsində yer almasını şərtləndirir.

Amma etiraf edək ki, bu silahların qüdrəti nə qədər böyük olsa da, onların idarəetmə pultu hələ də insan əlindədir. Əgər texnoloji qüdrət etikadan və ilahi ədalətdən uzaqlaşarsa, bəşəriyyəti “acı bir sonluq” gözləyir. Bizim vəzifəmiz isə bu “poliqon” dünyasında, sadəcə, müşahidəçi deyil, həm də sülhün səsi olmaqdır.

Surə SEYİD

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent,

araşdırmaçı jurnalist