Azərbaycanın qədim mədəniyyət beşiyi olan Naxçıvan Muxtar Respublikası bu gün, sadəcə zəngin tarixi abidələri və bənzərsiz təbiəti ilə deyil, həm də müasir dünyanın ən mühüm çağırışlarından biri olan “yaşıl enerji” inqilabı ilə də diqqət mərkəzindədir. Ölkə başçısının Naxçıvanı rəsmi olaraq “yaşıl enerji zonası” elan etməsi regionun gələcək simasını müəyyənləşdirən strateji dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Muxtar respublikanın coğrafi mövqeyi və il ərzində yüksək günəşli saatların sayı burada alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən tam həcmdə istifadə etməyə geniş imkan yaradır.

Hazırda fəaliyyətdə olan 39 meqavatlıq günəş elektrik stansiyaları bu böyük potensialın yalnız ilk addımlarını təşkil edir. Naxçıvanın “yaşıl enerji” gücü təkcə günəşlə məhdudlaşmır. Regionun hidroenerji potensialı da olduqca yüksəkdir. Araz çayı və digər daxili dağ çayları üzərində qurulan su elektrik stansiyaları enerji balansının əsas sütunlarını formalaşdırır. Hazırda Ordubad rayonunda inşası davam edən 36 meqavatlıq Ordubad SES və 15,6 meqavatlıq Tivi SES kimi layihələr suyun təbii axınını iqtisadi rifaha çevirir. 
Regionun əlverişli coğrafi mövqeyi, günəşli saatların miqdarı, külək potensialı və su resursları burada bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafına geniş imkan yaradır. 2026-cı ilin əvvəli vəziyyətinə görə Naxçıvan Muxtar Respublikasında beş su elektrik stansiyası, üç günəş elektrik stansiyası, bir külək-günəş hibrid elektrik stansiyası və bir külək elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir. Bu stansiyaların ümumi generasiya gücü bərpa olunan enerji üzrə, təxminən, 107-110 MVt təşkil edir ki, bu da muxtar respublikanın ümumi enerji qoyuluş gücünün, təxminən, 44 faizini əhatə edir. Naxçıvanda bərpa olunan enerji mənbələrindən alınan elektrik enerjisinin payı istehsalın 48-55 faizinə (bəzi dövrlərdə daha yüksək həddə) çatır. “Naxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafına dair 2023-2027-ci illər üçün Dövlət Proqramı” çərçivəsində “Yaşıl Enerji Zonası” konsepsiyası uğurla icra olunur və region ekoloji dayanıqlı inkişaf modelinə çevrilməkdədir. Naxçıvan Günəş Elektrik Stansiyası Babək rayonunun Xal-xal kəndi ərazisində yerləşir. 2015-ci ildə 20 MVt gücündə istifadəyə verilmiş, 2017-ci ildə 2 MVt artırılaraq 22 MVt-a çatdırılmışdır. Stansiya 40 hektar ərazini əhatə edir və illik istehsal həcmi ilə regionun enerji təminatına ciddi töhfə verir. Kəngərli Günəş Elektrik Stansiyası isə Kəngərli rayonunun Qabıllı kəndində yerləşir. 2019-cu ildə 2 MVt olaraq istifadəyə verilmiş, 2020-ci ildə 3 MVt artırılaraq 5 MVt gücünə çatdırılmışdır. Şərur Günəş Elektrik Stansiyası Şərur rayonunun Zeyvə kəndində yerləşir və 2021-ci ildə 5 MVt gücündə istifadəyə verilmişdir. Sonrakı illərdə güc artımı ilə 11 MVt-ə çatdırılıb. Bu üç günəş elektrik stansiyasının ümumi gücü, təxminən, 38-39 MVt təşkil edir. Günəş stansiyaları, əsasən, əkinə yararsız torpaqlarda qurulub və ekoloji cəhətdən təmiz enerji istehsalı üçün nəzərdə tutulub. 
Külək enerjisi istiqamətində isə Culfa rayonunun Gülüstan kəndi ərazisində Culfa Külək-Günəş Hibrid Elektrik Stansiyası fəaliyyət göstərir. 2021-ci ildə istifadəyə verilmiş bu stansiya 1,1 MVt gücündədir. Hibrid sistem rayonun enerji tələbatının müəyyən hissəsinin ödənilməsində rol oynayır. Həmçinin rayon ərazisində pilot layihə olan 0,3 MVt gücündə Culfa Külək Elektrik Stansiyası fəaliyyət göstərir. Bu stansiyalar Naxçıvanda külək enerjisinin ilk praktik tətbiqlərindəndir. 
Hidroenerji Naxçıvanın “yaşıl enerji” portfelində mühüm yer tutur. Fəaliyyətdə olan beş su elektrik stansiyası arasında 22 MVt gücündə Araz Su Elektrik Stansiyası, 20,5 MVt gücündə Arpaçay-1 Su Elektrik Stansiyası, 20 MVt gücündə Gilançay üzərində yerləşən, derivasiya tipli Biləv Su Elektrik Stansiyası, 4,5 MVt gücündə Heydər Əliyev su anbarı üzərində Su Elektrik Stansiyası və 1,4 MVt gücündə “Arpaçay-2” Su Elektrik Stansiyası yer tutur. Bu stansiyalar xüsusilə yüksək su axını dövrlərində regionun enerji tələbatının böyük hissəsini qarşılayır və hidroenerji ümumi bərpa olunan enerji qoyuluş gücünün əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir.
Ümumilikdə, Naxçıvanın “yaşıl enerji” potensialı 1500 MVt-dən çox qiymətləndirilir. Gələcəkdə Naxçıvanın Türkiyə və Avropaya enerji ixracı üçün dəhlizə çevrilməsi planlaşdırılır. Hazırda bir sıra yeni layihələr tikinti mərhələsindədir və tikintilər üçün yeni layihələr planlaşdırılır. Bunlar arasında hər biri 25 MVt olan, ümumilikdə isə enerji potensialı 50 MVt olması nəzərdə tutulan “Şəms 1” və “Qərbi Üfüq” Günəş Elektrik stansiyaları, Ordubad SES (36 MVt), Tivi SES (15,6 MVt) kimi hidro layihələr və beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq çərçivəsində yüzlərlə MVt gücündə böyük günəş və külək layihələri mövcuddur. 2026-cı ilin fevralında 50 MVt gücündə yeni günəş stansiyaları üzrə müqavilələr imzalanıb. Daha uzaq hədəf isə regionda 1000 meqavat və daha böyük həcmdə “yaşıl enerji” istehsal edərək Naxçıvanı beynəlxalq enerji qovşağına çevirməkdir. “Yaşıl enerji”yə keçidin faydaları həm indiki, həm də gələcək nəsillər üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Karbon qazı emissiyalarının kəskin azalması Naxçıvanın təmiz havasının və zəngin flora-faunasının qorunması deməkdir ki, bu da qlobal iqlim dəyişikliyi ilə mübarizəyə real töhfədir. Eyni zamanda xarici enerji asılılığının sıfıra enməsi və daxili istehsalın artırılması regionun iqtisadi və enerji sabitliyini daha da gücləndirəcəkdir. Görülən bütün bu genişmiqyaslı tədbirlər Naxçıvanın gələcəyini daha işıqlı, təbiətini daha təmiz və iqtisadiyyatını daha sarsılmaz edəcəkdir. Bu enerji intibahı bölgənin qlobal iqtisadiyyata tam inteqrasiyasının və müasir dünyada öz layiqli yerini möhkəmlətməsinin ən böyük təminatıdır.

Rafiq TƏHMƏZ